marketoBlog

Türkiyədə iki yeni ulduz: ANALAR və Beren Saat

2010-06-17T11:43:00.008+03:00

Populyar mədəniyyət... İnsanların məşhur olmaq üçün hər şeyə hazır olduğu, cəmiyyətin hər dövrdə “sabun köpüyü” məşhuralara ehtiyac duyduğu medianın bu ehtiyacı qarşılayan “Tereza ana” kimi insanların beynini yuduğu bir girdab...

Populyar mədəniyyət müasir hərəkətli dünyanın labüd gerçəkliyidir. Musiqinin “ruhun qidası” ampluasından laxlaması da elə ilk dəfə “manifactured pop – istehsal edilmiş pop” dövrü ilə başladı. 30 ildir dünyada bu fenomen mövcuddur. Bunun təməlini qoyanlardan biri şübhəsiz ki Madonnadır. Qərb son bir əsrdə hər bir şeyin öndəri olduğu kimi bu məsələdə də önə keçdi. Azərbaycanda populyar mədəniyyət sayıla bilməyəcək səviyyəsizlikdə prinsiplər işlədiyi üçün hələ ki, bizə baxmayaq.

Amma Türkiyədə inqilablardan sonra mediaya təzyiqlə qəbul etdirilən “maqazin nəşrçiliyi” yerinə çatır... iqtisadi inkişaf, fikir azadlığı və seqmentlərin formalaşması faktorlarını təsiri ilə... Hülya Avşar Türkiyədə bu eranın pionerlərindəndir. Heç şübhə yoxdur. Madonna kimi onun da yüksək intellektə və cəmiyyətdə fikir öndərliyi edə biləcək qətiyyətə sahib olduğunu görmək lazımdır. Yenə Madonna kimi o da müğənni və aktrisadır. Azərbaycanda Röyanın filmə çəkilməsi bu rolu öhdəsinə götürmək istəyi ilə birbaşa bağlıdır. Amma Röya nə edir etsin bizdə populyar mədəniyyətin əsasının qoyulmasına hələ var. Bu fikir azadlığı ilə çox çox əlaqəli bir məqamdır. Bir gün biri çıxıb Azərbaycanın Madonnası olacaq. Bu məsələ haqda gələcəkdə fikir yürütmək olar.

Türkiyədə populyar mədəniyyətin vüsət almasının 10-12 illik tarixi var. Bu cərəyanın son məhsulu isə hərhalda Beren Saatdır. Bu gözəl xanım Azərbaycanda və Türkiyədə Mahsun Kırmızıgül ilə birgə çəkildiyi “Aşka Sürgün” serialı ilə ad qazandı. Ardından “Hatırla Sevgili” və nəhayət maqazin mediasının əsas obyektlərindən biri kimi məşhurluğunu tamamladıqdan sonra “Aşkı-Memnu”. Həmin “Aşkı-Memnu” ki Azərbaycan əhalisini “Kurtlar Vadisi” ilə arasında seçim etməyə məcbur edir. Serialın ağlı başdan alan və Behlüldən əl çəkməyən “Bihter”i ötən il bir çox sorğuda Türkiyənin ən cazibədar qadını elan edildi. İndi isə Türkiyədə bir çox bilbordu bəzəyir. Özü də müxtəlif markalarla. Gah deodorant, gah çips markasının siması kimi oynayır. Bu yazı üçün araşdırma edərkən Beren Saatin yeniyetməlik dövrlərində “Tofita” reklamlarında peyda olduğunu gördüm. Qız hazırlaşırmış...

Reklamların yeni ulduzu olan Beren Saat “Kurtlar Vadisi” ilə məşhurlaşmağa başladıqdan sonra dalbadal uğurlu layihələr gerçəkləşdirib ölkənin bir nömrəli qadın aktrisasına çevrilən Özgü Namalın taxtını əlindən alıb. Çox güman 1-2 il ötməz onun da taxtını biri ələ keçirər. Elə həmin “Aşkı-Memnu”dakı Nihal - Hazal Kaya “Genco” serialı ilə diqqəti üzərinə topladıqdan sonra son layihədə də uğurla çıxış edir. Amma onda hazırda Beren Saat qətiyyəti və “dişiliyi” çatışmır. Eyni əksikliklər Özge Özberk (GORA-da Ceku) və Melis Birkanın (Issız Adam-da Ada) zirvəyə yüksəlməsinə əngəl oldu.

Mövzunu çox səpələmədən qayıdaq Türkiyədə reklamların son dövrlərdəki digər ulduzuna – ANAlar! Deyəsən hansısa araşdırma şirkəti müştərilərinin qulağına anaların cəmiyyətdə dəyərinin artdığı ilə bağlı məlumat pıçıldayıb. 1 həftə ərzində azı 10 bilbordda analara aid reklam mesajı görmüşəm. “Süfrəmizdən ketçupu əksik etməyən analarımıza təşəkkür”, “Ən yaxşı mantını analar bişirir, sonra biz” vs. Mayın ilk həftəsi qeyd edilən Analar günündən də xeyli ötüb. Maraqlıdır bu “ana faktoruna hücum” siyasəti. Bir müddət əvvəl “Coca-Cola” Azərbaycanda analar ilə bağlı reklamlar yayımlamışdı. Amma onun da səbəbi var idi – Azərbaycanda kolanın süfrələrə gəlməsi önündəki ən böyük baryer məhz analardı. “Coca-Cola” marketinq komandası isə bu problemi aşmağın unikal üsulunu düşünmüşdü. Bununla belə ciddi dəyişikliyə nail olacaqlarını sanmıram.

ŞƏFFAFLIQ

2010-05-14T09:53:00.001+03:00

HBR son sayının üz qabığında “TRANSPARENCY” haqda bir məqalədən bəhs edilir. Jurnalı “Nezih”in rəfində görəndə iki aydan çoxdur beynimi məşğul edən mövzunun ən çox dəyər verdiyim biznes dərgisində işıqlandırılması maraqlı gəldi. Mövzu Şəffaflıq əsrində şirkətlərin idarə edilməsinin çətinliyi ilə bağlıdır. Bizə baxmayın, qərbdə şirkətlər su kimi şəffaf olmağa məcbur edilirlər. Düzdür, təbii ki, böyük brendlərə sahib şirkətlər heç də “aydan arı, sudan duru” deyil. Amma ən azından inkişaf etmiş ölkələrdə əməliyyatlarını şəffaflıq prinsiplərinə uyğun aparmaq üçün təzyiqi hiss edirlər. Gəlib bizim kimi “fəqir” ölkələrdə “qara işlərə” qarışsalar da...

Əslində “şəffaflıq” ətrafındakı düşüncələrimi çox da biznes ilə birbaşa bağlı saymaq olmazdı. 3-4 ay əvvəl bir jurnalda İngiltərədə aparılan bir araşdırmanın nəticəsini oxuyanda “Facebook”un dünyanı haraya sürüklədiyini düşündüm. Araşdırmada deyilirdi ki, 8-ci sinifədək olan şagirdlər “məhrəm” ifadəsinin məntiqsiz və lazımsız olduğunu düşünür. Facebook-un istifadəçilərini hansı istiqamətdə istehlaka yönləndirdiyini düşünün. Əsas başlıq bəlkə də “bilgi paylaşma” vəya sadəcə “paylaşmaq” olacaq. Əslində isə aşağısı dost siyahınızdakı insanlar (vəziyyətə görə “Dostlarınızın dostları”, bəlkə “Şəbəkələriniz”, bəlkə də Zukerberq müəllimi “görən” bütün şirkət və qurumlar) sizin əhavlınızı/zövqlərinizi/nəyi seyr etdiyinizi/hara getmək istədiyinizi (siyahını uzatmaq problem deyil) analiz edə bilir. Yəni türk qardaşlarımız demiş “gizlimiz-saklımız qalmır”.

Bəs Y nəslinin internetdə sosial aktivliyi ilə vüsət alan bu şəffaflıq kimə və niyə lazımdır? “Nokia”nın CMO və Vitse-Prezidenti Penttala müəllim İstanbulda Qlobal Reklam Həftəsində dedi ki, Nokia öz istifadəçilərinin telefon ilə etdiyi hər şeyi görür və analiz edir. Çəkilən şəkillərdən, danışıqlara, onlardan da Bluetooth paylaşımlarına qədər. Beləcə Nokia başqa araşdırmaya az qala ehtiyac belə duymur. Sonra da deyirik ki, bizdən niyə yaxşı markalar çıxmır?! Araşdırma deyəndə başını tutan şirkətlər və araşdırmaçı görəndə dabanına tüpürən istehlakçılar başqa nə gözləyir ki?

Təzəlikcə Birləşmiş Krallıqdan gələn dostumuz insanların şəxsi həyatın talanından şikayət etdiyini çatdırdı. İngilislər edər... Mövzu isə budur ki, bütün küçələr izləmə kameraları ilə doldurulub. Məqsəd təbii ki, terror və cinayət hallarının qarşısını almaq və baş vermiş hadisələrin üstünün daha tez açılmasına köməklik göstərməsidir. Nəticə etibarilə, bu addımlar insanları şəffaflaşmağa məcbur edir. Belə olanda da, biri durub desə ki, Facebook da həmin qurumların internetin küçələrinə yerləşdirdiyi kameralardı... Etiraz etmək olar, amma əminliklə inkar etmək çətindir.

Təbii ki, bizim kimi qapalı cəmiyyətlərdə bu mövzuların anlaşılması çox çətindir. Qərbdə isə şəffaflıq həyatın bir parçasına çevrilib artıq. Bu insanları səmimiyətə aparacaq bir yol kimi görünür. İndiki halda isə şəffaflaşdırma prosesinin istiqamət vericiləri və fikir liderləri üçün bu əhalinin daha rahat idarə edilməsi vasitəsidir. İstər alət Google Earth olsun, istər Facebook, istərsə də kredit kartları ilə edilən ödənişlərin analizləri...

“Bəhrə” olmasa, “Bakı Biskvit Fabriki” batardı

2010-05-02T10:38:00.003+03:00

BBF Azərbaycana Sovet dövrünün yadigarıdır. Hələ o vaxtlardan keyfiyyətli məhsulları ilə seçilib. Müstəqillikdən sonra isə bir müddət səndələyən BBF 2000-ci illərdən sonra özünü toparladı. Son 2-3 ildə isə həm məhsul xəttini genişləndirdi, həm satış şəbəkəsini. Kənardan baxanda əla görünür. Bir ara Moskvaya ixracat cəhdi də oldu. Deyəsən bu cəhddən bir şey hasil olmadı. Çünkü rus dilində yazılarla bəzənmiş paxlavalar Bakıdakı marketləri bürüdü.

Ümumi götürəndə BBF-nin vəziyyəti əksəriyyət üçün qənaətbəxş görünür. Amma insight məlumat deyir ki, BBF heç də yaxşı olmayan maliyyə vəziyyətindədir. Daxili söhbətlər qalsın daxildə.

BBF marketinqi ilə öz “B” hərfini azdan çoxdan yerləşdirib beyinlərə. Bəs görəsən bu bilindiyi halda, niyə “Bəhrə” markası “B”sini BBF-dən kopyaladıqdan sonra, adını “Bəhrə Biskvit Fabriki”nə çevirdi? Azərbaycan istehlakçısının reklamları detalları görə biləməyəcək qədər kənardan izlədiyini bilmirlərmi? BBF-yə oxşayan bütün atributları ilə “Bəhrə”nin hər reklamının əsas hissəsinin BBF-nin təqdimatına yaradığını başa düşmürlərmi? Ən axırıncı Uğur mükafatının “gözümüzə soxulması”na isə deyəcək heç bir söz yoxdu. Reklanı ilk görəndə BBF-ni də, “Bəhrə”ni də tanıyan, reklama diqqət edən mən belə bilbordun BBF tərəfindən alındığını düşündüm. Yoldan keçən müəllim vəya fəhlənin isə o lazımsız reklam diqqətini ya cəlb etməyəcək, ya da BBF-ni xatırladacaq. “Bəhrə” bazarda sadəcə bəsit merçendayzinq və satış taktikalarını düzgün yerinə yetirir. Bu isə satışları qənaətbəxş səviyyədə saxlaya bilər. Bugün “Bəhrə” “Viteks”ini vəya “Rulemax”ını bazardan çəksə “kimsənin ruhu belə duymayacaq”. Bu isə xüsusən ləzzət vədi verən şirkət üçün ölüm deməkdir. BBF-nin illər sonra yenilənməsinin və bunu edərkən xalqın dəstəyini almasının təməlindəki iki əsas faktordan biridir bu – sevilmək! Digəri isə həqiqətən gözəl ləzzət təqdim etməkdir.

Hələliksə, öz daxilində can çəkişən amma böyük infrastruktura sahib BBF reklam və tanıtıma və... “Uğur” mükafatı satın almağa ayıra bilmədiyi pulu “Bəhrə”nin “maddi-mənəvi dəstəyi” sayəsində kompensasiya edir...

Azərbaycan reallıqları

2010-04-15T09:59:00.001+03:00

Azərbaycanda “Azərbaycan reallıqları”ndan o qədər danışılır ki, adam daha bu mövzuya toxunmağa iyrənir. Amma bu reallıqlar ona toxunmaqdan daha ürəkbulandırıcıdır. Ona görə də, türk qardaşlarımız demiş “çivi çiviyi söker” ya da “acı acıyı dindirir”. Toxunaq ki, reallıqlar daha ürək bulandırmasın, dəyişilsin...

Bu dəfə maşın sürənlərin ya da metronun yox bazarın reallıqlarından danışmaq lazım gəldi. Bazar dediyim də, “vasmoy”un bazarı yox Azərbaycanın biznes mühitidir... bazardan fərqsiz olan biznes aləmimiz.

Azərbaycan bazarının ən böyük reallığı kənardan analiz edəndə qəribə və məntiqsiz görünməsi, əslində isə mükəmməl bir sistem kimi işləməsidir. Amma bu reallıqla bərabər bir reallıq daha var: bu sistem və onu formalaşdıran qaydalar hər gün dəyişilir. Düzü birinci reallıq hazırda yaşanan səviyyəsizlikdən narahat olanların ürəyincə olmasa da, ikinci reallıq həmin insanların ümid yeridir. Amma... bu ümidin nə qədər doğrulacağı, daha doğrusu nə vaxt doğrulacağı bəlli deyil. Qısası, Azərbaycanda bazarın qanunları dəyişir və bəzən bu dəyişiklik çox müsbət istiqamətdə gedir. Amma bu yönəlmənin nə vaxt bizi “ağ günə çıxaracağı” müəmmalı məsələdir. Hazırda sistemin açdığı qapılardan böyük miqdarlarda sərvətlər toplayanlar sabahı düşünmür... gün bank hesabını şişirtmə günüdür!!!

Azərbaycanda marketinqin və biznesin səviyəsiz prinsiplər üzərində qurulmasının təməldə bir neçə səbəbi var. Məsələn, bazarın təzə olması və xüsusən kapitalist sistemə öyrəşməməsi, dolayısıyla da bazardakı alıcıların – istehalkçının marketinq mühitindən xəbərsizliyi – savadsızlığı, bazarda rəqabətin tam yerləşməməsi, sahibkarların da biznes qanunlarına bələdliyinin istehlakçıdan irəli olmaması və ən əsası da gələcəyə olan etimadsızlıqdan dolayı bu günkü mənfəət mərkəzli biznes idarəetmə, marketinq və biznes kadrlarının da sahibkarlardan geri qalmayan qısa müddətli düşüncəsi və yanaşması, milli aclıq və acgözlük... Hələ çox şey sadalamaq olar. Amma ümumi mənzərə belədir: Sahibkar: sabaha ümid yoxdur, bugün qazan yığ! İşçilər: heç şirkət uzunmüddətli düşünmür, mənə nə gəlib – çap-tala. Son təhlil də bir dostumun dediyi kimi “səviyəsiz istifadəçiyə satmaq üçün səviyəssiz üsullarla ona çatdırılan səviyəsiz məhsullar və xidmətlər”.

Bu mövzuya davam var...

Lovemarketing

2010-02-22T05:20:00.000+02:00

Marketinqə qəribə analogiya

Türkiyədə marketinq akademik aləmində qəribə cəbhələşmə var. Bu mövzu bir ara əməlli müzakirə predmetimizə çevrilmişdi. Az qala dərslər vaxt bu qarşıdurmalardan birinin qurbanına çevrilirdik. Nəysə bu barədə daha sonra. Amma bu cəbhələşmədən bəhs etməyimin bir səbəbi var ki, bu iki düşmən qrupdan əlavə önəm verilən marketinq müəllimlərindən bir qrup daha var. Onlar heç kimlə dalaşmır və heç kim də onlarla problem yaşamır. Onlar özlərinə “Müştəri aşiqləri” deyirlər. Marketinqin müştərini sevmək və onların ehtiyaclarını ödəməkdən keçdiyini söyləyirlər. Təbii ki, İsmayıl müəllim və dostları bu qəbildən fikir bildirən ilk elm adamları deyil.

Amma səmimi olmaq lazımdırsa marketinqin müştərini sevmək filan olduğunu demək mənə artıq populizm gəlir. Bəlkə də, ideal marketinq elə olmalıdır... Amma reallıq müştərinin qanını əmmək səviyəsində bir şeyə çevrilib. Özü də onun beynini idarə edərək. Bununla belə bir analogiya aparmaq olar. Marketinqə sevgi desək ortaya çox maraqlı mənzərə çıxar...

Analogiyaya başlamadan öncə bildirim ki, bu bəzi hissələriylə +18 kateqoriyasına daxil olacaq. Xanımlar da üzrlü saysınlar. Marketinq sevgi olanda məsələyə biraz məhrəm tərəfdən yanaşmaq qaçılmaz olur. Ona görə birbaşa facebook-dakı sualın cavabını verim: cinsi əlaqə - sex. Yəqin ki, sevgi və seks varsa cinsləri də müəyyən etmək lazımdır. Bu halda şirkət qadın, müştəri isə kişidir. Müştəri (kişi) elə bilir ki, malı almaqla (cinsi əlaqəyə girməklə) əsas zövq alan tərəf olur, halbuki əsas faydanı şirkət (qadın) əldə edir. Müştərinin mağazaya alış veriş üçün gəlməsini oğlanın qıza elçi düşməsinə bənzətmək olar. Bəzi markalar bəzi qadınlar kimi çox lüks sayılır. Jennifer Lopez – Armani... məsələn...

Şirkətlərin onlara lazımi gəliri (həzzi) təmin etməyən müştərilərdən qaçması da bu analogiyaya daxil edilə bilər. Maraqlıdı ki, sevilən markanın 1-2 kaprizi və bəzən “keyfiyyətsiz hərəkət” etməsi müştərinin o marka ilə əlaqələri davam etdirməsinə əngəl deyil. Amma “səbrin də həddi var”. Gərək markalar “naz edəndə” bunu nəzərə alsın.

Marketinq və satış varsa mənfəət də var. Və necə ki, romantiklər insanların həzz üçün nəsə etməsini qınayırlar, marketinqdə də şirkətlərin mənfəət arzusuna “ağız büzənlər” olur – marketinq romantikləri... Bu isə doğru deyil. Biri insanın fiziki ehtiyacıdır, digəri isə şirkətləri yaşadan məqamdır. Amma maraqlıdır ki, müştərinin markanı istifadədən əldə etdiyi ləzzət qısa müddət (istehlak müddətincə və bəzən biraz artıq) çəkdiyi halda, şirkətlərin gəlirləri (düzgün idarə edildikdə) daha uzunmüddətli olur.

Yarı zarafat, yarı ciddi bu ikisi arasındaki analogiya olduqca realdır və maraqlı nəticələrə yönləndirir...

Bir şirkətin dünya görüşü

2010-02-01T16:16:00.002+02:00

Biznes dünyasında “vizyon”/”üfüq” deyə bir anlayış var – şirkətlərin dünya görüşü. Adətən bu dünya görüşü Azərbaycanda çox aktual olan və nə hikmətsə hamıda mövcud olub, qarşındankında isə dar olan bir şeydir. “Dünya görüşü” hər nədirsə üstündə belə qırğın getdiyinə görə yaxşı şeydir və maa elə gəlir sözün birbaşa mənasında yanaşıb dünyanı çox görməklə əlaqələndirmək yanlış olar. Nə daha geniş coğrafi əhatə, nə daha uzun ömüryolu... Qısası insan üçün dünya görüşü həqiqətən dəyərli bir mövhumdur. Məsələlərə geniş yanaşma, yaradıcı həll yolları, görününən arxasındakı gerçəkliyə nəzər salma, insani münasibətlər vs.vi. Hamısına təsiri var.

Şirkətlər üçün də elə bu “üfüq” anlayışı insanın həyatda uğurlu olmasındakı qədər böyük ehtiyacdır. Uzunömürlü şirkət olmağın başlıca tələblərindən biridir bu.

Şirkətlərin dünya görüşünü nə formalaşdırır sualına heç girməyək çox. Bu mövzunu bir bloq posta sığdırmaq çətin olar. Amma PG-nin bir nümunəsi əsasında şirkətlərin nə qədər dərin strateji dünya görüşə sahib olmaları gərəkdiyi sübut edir. Dünyanın ən böyük FMCG – Gündəlik tələbat malları istehsalçısı olan Proctor&Gamble-ın o vaxtkı CEO-su Howard J. Morgens 1971-ci ildə hələ irqi ayrıseçkiliyin tüğyan etdiyi ölkəsində belə bir çıxış edir: “Zəncilərə və digər azlıqlara fürsətlər təqdim etməliyik və verməyə davam edəciyik... Onları işə götürüb bərabər imkanlar mənasına gələn postlara qədər yüksəltməliyik. Bu bizim prioritetimiz olmalıdır, çünkü bu doğru olan addımdır. Əks halda, bu ölkə və onun kimi biz də (ayrıseçkiliyin səbəb olduğu) problemləri yaşamağa məhkum olarıq”.

Proctor&Gamble o vaxtlar bazarda indikindən daha güclü və möhkəmdir. Üstəlik, hələ güc də pərakəndəçi yox istehsalçının əlindədir. Amma inkişafdan bir an geri qalmayan şirkət təkcə “başını aşağı salıb işini görmür”. ABŞ sərhədləri daxilindəki hər bir problemin onlara da əvvəl axır toxunacağını anlayır. Şirkətin dünya görüşünün formalaşmasına ən önəmli faktor kimi hər zaman ən yuxarı səviyə idarəçilərin dünya görüşü qeyd olunur. Bu da sübutu! P&G bu tarixlərdə 3 fabrikində irqi bərabərliyin yerləşməsinə çalışmalarına başlayır. Prosesin ilk 10 ili etirazlar, problemlər və səs küylə müşaiyət olunsa da, “İnsan inandığı şeylər uğrunda hər şeyə razı olmalıdır” deyirlər. Beləcə Proctor&Gamble çox böyük əziyətlər bahasına bu problemi arxada qoymağa başlayır. Zamanla isə tendensiya ölkənin ümumuna yayılır. Obamanın prezident seçilməsinə Morgens-in qərarlılığının da təsirli olduğunu iddia etmək mümkündür. Amma bu kimi iddilar daha çox “Freakonomics”in müəllifi Stiven Levittin üslubuna uyğundur.
Dönüb Azərbaycana baxaq? Baxmayaq yaxşısı budur!

P.S. Rəcəb müəllimin Amerika təhsilli məsləhətçiləri açılım çalışmalarına ilham olması üçün bu örnəyi ona göstərmiş olarlar da yəqin?

Boğazından kəsib xalqa vermək

2010-01-24T09:11:00.017+02:00

Deyirəm, hazır bu il heç bir şey yazmamış ikən, bloqumun ikinci ilinin tamam olmasından 2 gün ötmüş ikən və mən də İstanbulu tərk edib Bakıya qayıtmağa hazırlaşır ikən nəhayət bir yazını da İstanbula həsr edim...

İstanbul –Türkiyədə böyük əksəriyətin yaşamağa, Azərbaycanda və qonşu ölkələrdə də (əslində bütün dünyada da demək olar) böyük əksəriyətin gəzməyə can atdığı “Dünyanın ən böyük kəndi”. İstanbul haqqında indiyə kimi o qədər şey yazılıb, bundan da sonra çox şey yazılacaq – mənfi və müsbət. Neytal isə çətin ki yazılsın. Bu şəhərə biganə qalmaq çətindir. Həqiqətən də bəzən “burada necə yaşamaq olar” düşüncəsi keçir adamın beynində, amma elə ki Bosfor/İstanbul boğazının göründüyü bir yerə çıxırsan bütün sualların cavabı aydın olur: Niyə bütün dünyanın gözü bu şəhərə dikilib və niyə bütün mənfiliklərinə rəğmən sən hələ də burdasan?..

İstanbulu dəyərli edən təkcə Bosfor boğazının qatdığı dəyər deyil, amma bu İstanbulun ən vacib atributudur. Bax elə mən də bu haqda yazım istədim. Amma sosial və marketinq cəhətdən yanaşaraq...

İstanbul böyük və zəngin şəhərdi və kifyət qədər zəngin insanlar yaşayır. Üstəlik tarix boyunca da, bu şəhər zənginliyini qoruyub saxlayıb. Boğazın sahili isə bütün İstanbul əhalisinin həvəs göstərdiyi və yaşamaq istədiyi məkandır. Sahil xətti uzun olsa da, oranı evlər və iqamətgahlarla doldurmaq heç problem deyil. Xüsusən də şəhərin mərkəzi hissələrinə - Kadıköy, Üsküdar, Çengelköy, Ortaköy, Beşiktaş, Dolmabahçe, Eminönü vs. Beykoz, İstinye, Zeytinburnu kimi yerləri isə bura aid etməmək də olar.

Amma həm İstanbulun tarixi əsilzadələri, həm də müasir milyonerləri kvadrat metri qızıldan dəyərli olan torpaqları avgözcəsinə qomarlamaq əvəzinə, gözəl mənzərəli məkanların bir qismini əhaliyə açıq obyektlərə çevirib. Təbii ki, burada dövlətin siyasəti də mövcuddur. Belə məkanların bir çoxu Böyükşəhər Bələdiyəsinin nəzdindən Sosial Təsis olaraq fəaliyət göstərir. Amma özəl müsəssisələr də yox deyil. Məsələn Çengelköydəki “Tarixi Çinaraltı Çayxanası” varlı insanların imarətləri ilə qonşudur. İstanbulun ən gözəl mənzərəyə sahib yerlərindən Çamlıcada, gözəllər içində ən gözəl mənzərəyə sahib yeri isə Böyükşəhər Bələdiyəsi Sosial Təsisə çevirib. Normalda o mənzərəni izləyib o qiymətə nəsə yemək və içmək möcüzə kimi görünür. Eynən bələdiyənin Zeytinburnu, Balat, Sultanahmet-Cankurtarandakı məkanları və Malta Köşkü kimi.

İstanbul boğaz kimi möhtəşəm bir dəyərə sahibdir. Eyni zamanda, İstanbul bu boğazı öz arasında paylaşacaq qədər (yüzlərlə erməni, yəhudi, yunan, biraz da türk) zəngin ailələrə də sahibdir... Bir dəqiqə! Bizdə olsa şəhər onlara sahib olmaz, onlar şəhərə sahib olardı... Deyil mi? Nə isə... Bu imkanı varkən dövlətin təsiri, insanların bilinci və qismən də vicdanların səsi ilə boğaz mənzərəsi yerli əhaliyə və turistlərə açılır. Boğazda ev almaq imkanı olmayan amma aylıq “yaxşı” gəlirə sahib insanlar bazar günü səhər yeməyini Çınaraltı çayxanasında Çengelköy börəyi, çay və “boğaza sıfır” mənzərə ilə yeyə bilir... Bu zənginlikdir!

Kuzguncuk Çaycısı - Üsküdar

Yıldız Parkı - Malta Köşkü

Dolmabahçe

Zeytinburnu Sosyal Tesisleri

ÇamlıcaÇamlıca

Çengelköy

P.S. Əslində bu şəkilləri bir araya gətirəndə fərqli bir mövzu üçün material olaraq düşünmüşdüm. Sonra o yazıdan vazkeçdim, amma şəkillərdən vazkeçmədim.

P.P.S. Şəkillərin hamısı şəxsidir. Başqa mənbədən götürülməyib.

Bu nə PG-dir, nə ToyotaSA-dır, bu HAA-dır!

2009-12-28T13:25:00.004+02:00

Daha öncə bu bloqda Hyundai haqda ümumi yazı oxumuş olanlarınız var. Dünyada son illərin ən çox inkişaf edən markalarından biri olaraq qəbul edilən Hyundai “most affordable car”dan Toyota və Honda ilə tən tutulan bir maşına çevrildi. Hər nə qədər Hyundai modellərini Lexus modelləri ilə müqayisəyə meylli olsa da, qlobal olaraq bir çox model Toyota, Honda, Nissan, Ford vs. kimi orta seqmentin divləriylə yanaşı səslənir. Bunu həm mütəxəssis rəyləri, həm də Hyundai-yə sərf edən bir sıra araşdırma nəticələri sübut edir. Şəxsən isə Hyundain hələ bu seqmentlə eyni səviyyədə tutulmağına biraz daha vaxt lazımdır deyə düşünürəm. Mənim nəzdimdə isə çətin ki, Hyundai nə vaxtsa Honda ola bilsin. Sonuncu tamamilə subyektiv!

Amma gəl ki, Hyundai həm qlobal olaraq, həm də Azərbaycanda imic məsələlərinə və marketinqə əməlli diqqət ayırır. Və bu diqqət öz bəhrəsini verməyə də başlayır. 5-6 gün öncə Genesis-in son çap reklamını görəndə istər istəməz “bunu da mı etdilər” keçdi içimdən. Təbii ki, Hyundai də Mercedes və BMW-yə meydan oxuya bilməyəcəyini bilir. Yeni reklam kampaniyasının yazısında da Genesis-in Lexus və Infiniti-nin bazar payına “tamah saldığı” aşkar yazılıb. Çox güman EQUUS da gələndə hədəf yaponları vurmaq olacaq. Amma əsas istifadə edilən söz deyil, əsas qarşıdakının o sözü necə qəbul edəcəyidir. Bəyəm insanları zarafatları sözün hərfi mənasında qəbul edir? Genesis-in reklamında da zarafat duzu yox deyil onsuz.

Əsas məsələ odur ki, lüks deyildikdə ağla məhz Mercedes və BMW-nin ağla gəldiyi bazarda “mən lüksəm” mesajını vermək Mercedes və BMW ilə müqayisə edilə bilməkdən keçir. Outdoorda onlara meydan oxumaq isə jurnal məqaləsində müqayisə edilməkdən daha doğru seçimdir. Bu işin rasional düşüncə yox, xəyallar və bir az da zarafat ilə ortaya çıxdığını göstərir. İstehlakçı isə “bunlara bax e özlərini Mercedes və BMW ilə müqayisə edirlə. Ay qardaş get Lexus və Infinitiyə söz at barı” deyəcək çox güman. Aha! Bu elə Hyundai-n istədiyi nəticədir.

Hyundai Koreya maşının mənfi imicindən sıyrılmaq üçün əlindən gələni edir. Hələ də, maşın almaq istəyənlər “alman, olmasa yapon” prinsipinə sadiqdir. İntaası Hyundai Auto Azerbaijan maşın alıcısının ad-dan, göstəriş mərkəzli hərəkət etdiyi bazarda bu imici belə “ignore” edə bilir. Marketinq işlərinə həqiqətən alqış düşür. Mükəmməl deyillər, Azərbaycanda heç kimə o səlahiyət verilməyib onsuz... Şəxsən satışa aparan marketinqi əla yerinə yetirsələr də, markanın ətrafındakı atributlara (brand equity, brand personality vs.) nəzarətdən şübhəliyəm. Amma bu gün üçün bazarda necə davranmaq lazımdır onu da edirlər. Gələcəyə də Allah Kərimdir!

Hyundai ortaya çıxdığı ilk dövrlərdə Chery, Geely kimi bir şey idi. Son 20 ildə isə, bütün strategiya bir açar söz üzərində qurulub: “MÜQAYİSƏ”. Hyundai özünü çatmaq istədiyi markalarla müqayisə edir, dizaynında yüksək səviyəlilərə yaxın çizgilər seçir, PR-ı davamlı müqayisə yazılar üzərində qurulur. Bu müqayisələr çoxuna görə “yok artık” formatında olsa da, hər keçən il Hyundai markasını biraz daya yuxarı daşıyır. Fəqət, bu “izləyici” mövqeyinin tükəndiyi nöqtədə unikallıq lazım gələcək. Onu gözləyirəm...

Ən yaxşısına layiqik mi?

2009-12-21T01:33:00.002+02:00

Farketinq bloqunda Türkiyənin ən çox sevilən və marketinq cəhətdən ən aktiv banklarından biri olan Garanti haqd şikayət yazısını və mövzuya aid sıralanmış şikayətləri görəndə təəccüblənməyə bilmədim. Axı gənc, dinamik və sevimli Garanti Bankı haqda belə sözlər deyilir, müştəriləri ondan əldə etdikləri xidmətləri verə biləcək yeni bank axtarırsa... Təəccüblənməli haldır. Üstəlik, şərhlərdə “yesən də budur, yeməsən də” ruhlu cümlələri... Elə bil, marketinq əsrində yaşayırıq axı... Bu insanların ehtiyacına cavab verəcək bank tapılmır?

Digər tərəfdən Garanti belə bu vəziyətdədirsə, ümid yeri qalmır axı...

Sonra düşündüm... Avea ilə bağlı 1 ildən artıqdır yaşadıqlarımı və söyə söyə Avea işlətməyə məcbur qalmağımı... Halbuki, bir zamanlar Avea çox sevimli və yardımsevər idi. İndi isə imkan tapan kimi konturları aşırdır.

Garanti 1, Avea 2... Bu siyahı əminəm ki davam edə bilər. Məsələn Türkiyənin səviyəsiz və siyasiləşmiş dövlət universitetləri...

Banklar, GSM-çilər, universitetlər...

Bunları birləşdirən nədir? Hərhalda bizim haqda ətraflı məlumata sahib olmaları və istehlakçısı/istifadəçisi/tələbəsinin ona bağlı olması.

Təbii ki, isbat edilməsi üçün böyük bir araşdırma lazımdır. Amma bu mövzu ətrafında formalaşan fikrimi həm bölüşmək, həm də bir yerə qeyd etmək üçün yazıram. Belə ki, müştərisi haqda ətraflı məlumata sahib olan bu şirkət və qurumlar (kateqoriya cəhətdən siyahı uzadıla bilər) onların hansı səviyəyəcən məmnuniyətsizliyə tab gətirə biləcəyini bilir. Beləcə, müştərini məmnun etmək üçün gərəkli olan xərcdən qaçır. Ayrıca hər bir müştərinin o şirkət vəya quruma gətirdiyi xeyri də bilir. Bununla da, ona ayrılacaq diqqətə qərar verir. Bazardan xəbərdardırlar və həmin problemli, şikayətlənən müştərinin mövcud şərtlərdə döyəcəyi qapısının olub olmadığından da xəbərdardır.

Başlığa gəlincə, bu cümlələri oxuyub Azerfon-Vodafone-un son reklamını xatırlamamaq mümkün deyil. Hər kəs layiq olduğu davranışa/xidmətə layiq görülür...mü? Məncə hər kəs cibindəkinin müqabilinə layiq görülür. Amma hər kəs cibindəkinə layiqdir mi?

P.S. Birdən fikir verdim: Lap doktoranturanın dərs dönəmlərinə bənzədi... Dərs oxuduğum əsnada diqqətimi çəkən bir şey haqda yazmaq ehtiyacı hiss edirəm. 5 aydır ən önəmli əksikliyim məhz intensiv oxumaq imiş...

Fikrimiz işimizdədir...

2009-12-13T03:14:00.003+02:00

“Azercell” pioner olmağı sevən və məncə də Azərbaycan şərtləri daxilində bunu bacaran bir şirkətdi. Fakturalı xətt abonentləri üçün hazırladıqları “Sabit Paket”ə çəkilmiş reklam sənət, hədəfi tapma, mesaj vs. bir çox cəhətdən tənqid edilə bilər, ya bilməz... O öz yerində. Amma bu 35 saniyəlik iş “Azercell”in növbəti pioner addımıdır. Necə?

Azərbaycandan qayıtdığım gündən kompyuterimin masaüstündə “Marketinq bilinci” adlı vvord faylı içinin dolmağını gözləyir. Hətta ilk dönəmlərdə bu haqda o qədər düşünürdüm ki, yazmaqda qərarım qəti idi. Amma alınmadı...

“Azercell”in reklamı bir anda o düşüncələrimi bərpa etdi. Həmin fayl hələ də, boş şəkildə köhnə yerində qalsa da, mövzuyla əlaqəli keys təhlili maraqlı olardı.

Məlum reklamda “Azercell”in işçilərinin fakturalı xətt abonentləri üçün yeni kampaniya axtarışı və beyin fırtınası təsvir olunub. Biraz karikatur görüntülərlə verilsə belə, kampaniya və məhsulların hansı metodlarla ərsəyə gəldiyinin bir reklamda təsviri Azərbaycan üçün vərdiş elədiyimiz bir hal deyil. Əvvəla şirkətlər hamının xəbərdar olduğu proseslərini belə o qədər gizlədirlər ki, bu sürpriz oldu. Üstəlik, sovet ruhunu unuda bilməyən və hələ də, kapitalizmə keçə bilməmiş Azərbaycan istehlakçısı biznüs mühitindən çox xəbərdar deyil. Ona görə də Azərbaycan istehlakçısı ilə “marketinq bilinci inkişaf etmiş” şəxslərə uyğun kommunikasiyalar hazırlamaq çoxuna absurd gələ bilər.

Marketinq bilinci yazımın tərkibinə toxunmamaq və tükətməmək üçün yazını burada sonlandırıram. Amma “Azercell”in reklamı marketinq ədəbiyatı üçün dəyərli bir işə çevrilə bilər.

Marketinq nədir?

2009-10-29T22:35:00.003+02:00

Bilirəm nə vaxtdır yazı yazmayandan sonra iki cümlə ilə razı qalmaq mümkün deyil...

Bilirəm bu bloqdu Tvvitter deyil...

Bilirəm başlıqdakı sualın cavabını axtarmaq çoxuna gecmiş kimi gələ bilər...

Bilirəm 100-cü postda daha optimist və müsbət ruhlu bir şey gözlənilərdi.

Amma ürəyimdən bu fikri paylaşmaq keçdi. Əslində 100-cü posta da uyğun...

Marketinqin insan psixologiyasını ticari məqsədlə yönləndirmək olduğunu (daha doğrusu marketinq tərifimin belə olduğunu) bloqda görmək mükündür. Bu yaxınlarda bu tərifin əksik qaldığı hissi gəldi. Düşündüm və davamlı verilən bir sualdan (Marketinq elmdir, yoxsa sənətdir?) ilhamlanıb tərifi tamamladım.

Beləliklə - MARKETİNQ insan psixologiyasını ticari məqsədlə yönləndirməkdir. Deməli marketinq qavramı bütün şəkildə ələ alındıqda - TİCARİ FƏALİYƏTDİR! Bu ticari fəaliyət elm (riyaziyat, psixologiya, statistika, sosiologiya vs.) və sənət (dizayn, rəsm, musiqi vs.) vasitəsilə həyata keçirilir. Amma sadəcə elm və sənət ilə mi?

Nəticədə ortaya çıxdı ki...

MARKETİNQ insan psixologiyasını idarə edən TİCARİ FƏALİYƏTdir! Bu fəaliyətin tərkib hissələri ELM, SƏNƏT və YALANdır!

Yeni ay, Yeni şəhər, köhnə hamam, köhnə tas...

2009-10-01T02:04:00.002+03:00

Salam əziz dostlar!

Bloq yaranandan bəri ilk dəfədi ki, düz iki ay susqun qaldı. Avqustdan öncəki 18 ayda heç olmasa 1 post eləməyə imkan tapmışdım. Amma Bakıda keçirdiyim iki ay bloq susdu. Çünkü yazmağa fürsət tapa bilmədim Bakıda...

Azərbaycana hər səfər əslində tonla təəssürat deməkdi. Di gəl, o təəssüratları elə gün ərzində ən çox vaxt keçirdiyim rul arxasında bölüşürəm... Yanımda biri olsa onunla, olmasa elə öz özümlə. Zarafat deyil; Bakıdaykən 24 saatdan ən azını özümə və rəbbimə ayırıram. Madam belədir, deyirəm heç olmasa maşın sürərkən bekar durmayım.

Bu dəfə heç makçılarla görüşməyə də imkan tapa bilmədim. Əvəzində Filip Kotler baba ilə Kiyevdə qarşılaşdıq. Kafe açdıq, yeni layihələrlə bağlı atəşli görüşlər keçirdik. Təki bu atəş bir atımlıq barutun atəşindən olmasın.

İStanbula qayıtmaq yenidən oxumağa, məqalələrə, sistemə qayıtmaq deməkdir mənimçün. Ona görə də, bloq ruslar demiş `yavaş yavaş oborot yığacaq`. Bir də təbii ki, bir neçə kilo təəssürat ilə önünüzə çıxa da bilərəm...

Hörmətlə,

Kiçik ölkə olmaq

2009-07-30T01:55:00.003+03:00

Afrikadan müşahidələr...

Çox bəyəndiyim bir Çin filminə baxandan sonra Çinlilərin tarixini, bugününü və ehtişamını düşünüb “axı bizim kimi millətlər nə üçün var” sualını vermişdim özümə. Düzdü biz türkük. Bu bizimçün yetərli kimlikdir. Amma sağ olsun Türkiyəyə Türkiyə adını qoyanlar bizim türk adını sahiblənməyimizçün böyük bir əngəl gətiriblər. Böyük millətin parçası olsaq da, bir parça olaraq özümüzü o puzzle-a yerləşdirməyə çətinlik çəkirik...

Afrikaya 4 nəfərlik bir komanda olaraq getmişdik. 2 Türkiyə vətəndaşı, 1 Danimarka vətəndaşı iraq türkməni və bir Azərbaycan vətəndaşı.

İndi düşünürəm ki, “3 ölkədən 4 nəfər necə bir araya gəlib” sualını verən afrikalılar heç haqsız deyil. Amma əsas problem heç də bu olmadı. Qahirədə Danimarkalı yoldaşımızı problemsiz ölkəyə buraxdılar. Misirlilərin Avropa heyranlığı özünü göstərdi. Türkiyəli “qoca”ların pasportu yoxlanışa getdi və qısa müddətdə qayıtdı. Bax məni – Azərbaycan vətəndaşını isə Niger səfirliyindən bir nəfər tanışı olduğumu desə də, digər 3 nəfərlə birgə gəldiyimi bilsələr də, hətta biraz “hörmət” edilsə də... Xeyli çək çevirdən sonra buraxdılar içəri. Dedilər Azərbaycan problemdir. Bilmədim niyə...

Haşıyə çıxıb qeyd edim ki, vizaları İstanbulda alsaydıq belə problem yaşanmazdı. Niyə alınmadığı isə tamam başqa aləmdir.

Nəysə ki, Qanada polis qarşıladığı üçün bizi heç bir problem olmadı. Bax Toqo və Beninə keçərkən kiçik ölkə olmağın mənfi cəhətlərindən birini gördüm: məmurlar pasportun məxsus olduğu Azərbaycan Respublikasını tanımırdılar. Danimarka və Türkiyə üçün problem olmasa da, Azərbaycan bu ölkələrdə tanınmadığı üçün sərhədlərdə başağrı yaşandı. Bizi qonaq edən səfir Türkiyəyə gələrkən pasportunu əlinə alan məmurun Niger deyə bir ölkə olduğunu bilmədiyin deməsindən danışdı. Yəqin ki, bunlar məni təsəlli etmək üçün idi. Amma həqiqətdir. Dünyanın qalanının fikrincə Misir, CAR, Tunis, Mərakeş, Liviya, Əlcəzair və futbolun xatirinə Nigeriya ilə Kamerun xaricində bütün Afrika bir ölkədir. Bu ölkələrin var olduğunu belə bilməyənlər də kifayət qədər çoxdur. Bu barədə daha sonra.

9 gün ərzində Həsən bəyə Azərbaycanı əməllicə tanıtdım. Diplomat adamdır, kimlərləsə üzbəüz gələ bilər və söz bizim ölkədən açılsa səhv bilinən məqamlara düzəliş edər. Məsələn elə o özü ölkəmizin xristian olduğunu zənn edirmiş. Kiçik ölkə, kiçik ölkə...

Kiçik ölkə olmağın mənfi cəhətləri, insanı “sındıran”, komplekslər əmələ gətirən cəhətləri bununla bitmir təbii ki. Amma inanın o anı yaşayanda, “Mən fəxr eliyirəm ki, Azərbaycanlıyam” dediyin kimliyin elə o Azərbaycan və yan-böyüründən kənarda tanınmadığnı görəndə... Fəxr etməməyə başlayırsan...

Müstəqil amma kiçik Azərbaycan əvəzinə, nəhəng və qüdrətli Sovet İttifaqının vətəndaşı olmağı arzu edənləri başa düşürəm...

Bizim ölkələrdən niyə global marka çıxmır?

2009-07-23T10:06:00.002+03:00

Afrikadan müşahidələr

Afrika ilə bağlı yazmağa davam edək...

Misirə endikdən və biraz gəzdikdən sonra başımın üzərindəki lampa işıqlandı: “İndi görürəm niyə bizim kimi ölkələrdən dünya markaları çıxmır”.

Bizim kimi ölkələrdən niyə dünya markalarının çıxmadığını kimə soruşsaz müxtəlif səbəbləri sıralayar... Hər biri də haqlı. Amma bu səbəblərin yekun içindəki payı mübahisə edilə bilər. Götürək elə özümü. Cavablarım belə olar:

- İnkişaf etmiş ölkələrdə bazarların daha inkişaf etmiş olması dolayısıyla, o ölkələrə məxsus markalar daha rəqabətcil olurlar və buna görə də qloballaşarkən daha rahat olurlar.
- İnkişaf etmiş bazarlar daha böyükdür və kar marjları daha yüksəkdir. Buna görə oralarda onsuz da daha yüksək kar əldə edən markalar bu sərmayə sayəsində digər bazarlara rahat girir.
- İnkişaf etmiş bazarlarda yer alan şirkətlər ən müasir texnologiya və marketinq fəndlərindən xali olurlar. Bu da onları güclü edir.
- İnkişaf etmiş ölkələrin “ölkə mənşəyi” effektindən (country if origin) istifadə edir. Halbuki bizim kimi ölkələrdə xalqın yerli markaya etimadı olmur.
vs.

Siyahını uzatmaq olar. Amma mən bu siyahıya çətin ki, hər kəs tərəfindən diqqətə alınan bir faktoru əlavə edəcəm.

Əvvəla bir türk şirkəti üçün özündən inkişaf etmiş ölkələrdə yer almaq elə rahat deyil. Birincisi yuxarıdakı faktorların da təsiri ilə bu bazarlarda o türk şirkətini “sındıracaq” kifayət qədər marka var. Özü də rəqabət bir yana, bu bazarlar doymuş vəziyətdə olur. Nəticədə “Şölen” Allah bilir nə şəkildə və hansı şərtlər, üstəlik də bəlkə də gəlirsiz olaraq “VVal-mart”ın rəflərinə daxil olanda bunu Türkiyədə PR vasitəsi olaraq istifadə edir. Özü də belə demək mümkünsə ildə 1-2 dəfə türk istehlakçısının “başına vururaraq”.

Geriyə qalır, inkişaf səviyəsi eyni və aşağı olan ölkələr.
Bax bu yerdə Qəribi ağlamaq tutur...

Çünki...

Afrika ziyarətimizdə diqqətimizi çəkən əsas məqam yerli və güclü biri ilə yaxın münasibət qurmadan bu işin alınmayacağı, təsəllimiz isə bu şəxsi tapmaq idi. Olmasa...

Bəli, geridə qalmış ölkələr çox açıq və sərfəli bazarlardır. İstehsalat lazımi səviyədə deyil, işçi qüvvəsi ucuzdur, digər xərclər aşağıdır vs.vi. Amma problem kapital qoyuluşunun güvənliyidir. Mədənilik və demokratiya baxımından Qana Azərbaycandan çox yuxarıda dursa da, (böyük təəssüf, acı reallıq) o ölkə üçün də yatırımın əminliyindən bəhs etmək olmur. Bizimçün də, Rusiya üçün də və bir çox ölkə üçün də... Birində mafiya, birində quldurbaşılıq edən dövlət, birində dövlətin diş batıra bilmədiyi dələduzlar, birində güvənə bilməyəcəyin personal.

Özün gücsüzsən, partnyorun da güclü deyilsə ümid qalır dövlətinə...

Bax elə o yerdə də son zərbəni yeyirsən. “Coca-Cola”nı demirəm heç. Misirdə iş görmək istəyən istənilən ABŞ, Fransa vəya İngiltərə şirkətinin ən böyük himayədarı dövlətləridir. O ölkədəki səfirliyi və digər əlaqədar instansiyalar. Çünkü onların Misirə (Misir bu tipli ölkələr arasında ən inkişaf etmiş və güclülərdən olduğu üçün misal çəkirəm) dövlətin əli ilə təzyiq göstərib aldadılmasını əngəlləyir, aldadılsa belə itkisini kompensasiya edə bilir.

Bizim kimi ölkələr isə bu dəstəkdən demək olar məhrumdur. Türkiyə son zamanlarda bu məsələdə ciddi addımlar atsa da, hələ ki Leman Samın bir mahnısında deyidiyi kimi “Daha gidecek çok yolumuz var”.

Bəli, markalaşma, maliyə gücü, qlobal marketinq, xidmət, keyfiyət... Bunlar bir tərəfə, işin pərdə arxası risklərlər dolu bir dünyadır. Riski paylaşmadan isə bu riskə girməyə ürək gərək... Bu isə biznesdir. Ürəklə deyil, beyinlə idarə olunur...

Miyopluğun iki forması

2009-07-14T18:23:00.001+03:00

Ötən il iki fəlsəfəçi ər-arvadın dərsində çox gözəl bir şey öyrənmişdim: emik və etik baxış. Yəni daxildən və xaricdən. Emik baxış subyekti daxildən analiz etmək, emik baxış isə onu kənardan analiz etmək mənasına gəlir. Marketinq bölümü üçün qonaq gəldiklərindən müəllim bir sual verdi: “Marketinqçi şirkətə etik baxmalıdır, yoxsa emik baxmalıdır?”

Cavabım özümə də maraqlı gəlmişdi: “Daxildən baxıb çıxıb xaricdən şərh etməlidir”.

Niyə? Bir formada analiz yetərsizdir?

Məncə hə.

Çünkü hər bir baxışın gətirdiyi bir miyopluq var. Yəni bu baxışlardan hər biri insanı yanılda biləcək xasiyətdədir. Bu marketinqdə də çox kritik bir məqam ilə bağlıdır.

Daxildən baxış şirkətin imkanlarını lazımından artıq dəyərləndirmək, daxildə olan inanclara ilişib qlobal prosesləri analiz edə bilməmək, işin müəllifi olaraqdan öz əksikliklərini görməmək və/vəya görmək istəməmək vs. bir çox problemlərə səbəb olur. Qısası Levittin 1960-da “marketinq miyopluğu” adlandırdığı şey məhz budur. Təbii ki, ümumi götürəndə daxildən baxışın səbəb olduğu miyopluğun əhatə dairəsi Levittin nəzərdə tutduğundan daha genişdir.

Daxildən baxış insanları yuxuya verir.

Xaricdən baxışın təsiri isə fərqli olur. İnsanlar hər şeyi görmədən, bilmədən, analiz etmədən şərh etməyə tələsir. Daxildə olan proseslər və bəzi bilgilərə sahib olmadan fikir bildirmək insanı səhvlərə aparır. Ona görə də ən azından müəyyən bilgi bazasına sahib olmaq lazımdır. Azərbaycanda düzgün marketinq ədəbiyatının yazıla bilməməsinin əsas səbəblərindən biri də məhz budur. Şirkətlər ən bəsit bilgiləri belə dəmir qıfıllı sandıqlarda saxlayır. Halbuki, Harvard Universiteti professorları və onların dost-tanışları olan konsultantların “açıq mənbələrdən əldə olunan bilgilər ilə” yazdıqları case-lərə baxanda qəribsəməmək olmur. Görəsən bizim şirkətlər o bilgiləri daxilində bölüşür mü heç?

Yəni daxildən baxıb, xaricə gözünü qapamaq və xaricdən baxıb daxildəkindən bixəbər fikir bildirmək iki miyopluğa səbəb olur. Marketinq aləmində sektor nümayəndələri adətən birincidən, akademik cəbhə isə ikincidən əziyət çəkir. Məsləhətçilərin şirkətlər üçün bu qədər əhəmiyətli olmasının təməlində də məhz bu durur.

Əslində məsələyə daxildən və xaricdən baxıb yanılmalar sadəcə marketinqə xas deyil. Dərinə endikdə insanlar arasındakı münasibətlərdə ən kritik məqamlardan biri məhz budur. Sadəcə bir misal: Biri öz doğrularına könüldən inanır, öz doğruluğundan əmindir, amma özünü ifadə etməyi bacarmır. Digəri isə onu tanımadan, araşdırmadan, fikirlərini öyrənməyə çalışmadan o “daxili miyop”lə bağlı hökm verir.

Qısası daxildəki proseslər və göstəricilərə aludə olmaq nə qədər təhlüklidirsə, xaricdən durub bilgisiz və anlayışsız şəkildə hökm oxumaq da o qədər təhlükəlidir.

p.s. Bu qısa antrakt idi. Afrikadan müşahidə yazıları davam edəcək inşallah.

İnsanlara xidmət etməklə nəfsinə xidmət etmək arasındakı fərq

2009-07-13T01:10:00.001+03:00

Afrika səyahətindən müşahidələr

9 günlük Afrika səyahətindən “bir kisə” təəssürat və müşahidə ilə qayıtdım. Səfər gözlədiyimdən də maraqlı və dolu keçdi. Ona görə də müşahidələrimi və səfərdən mənə qalanları xırda xırda bloqda yazmağı düşünürəm. Bu müşahidələr iş ilə, marketinq ilə, həyat ilə, düşüncələr ilə bağlı olacaq. Əvvəlcədən deyim ki, fikirlər çox qarışdığı üçün ardıcıllığı gözləyə bilməyəcəm. Sıra özlüyündən əmələ gələcək, üstəlik bəzi məqamlar təkrarlana bilər. Üzrlü hesab edin.

Qanaya çatdığımızın ertəsi şəhərdə gəzərkən ilk müşahidəm məhz bu oldu: insanlara xidmət etmək ilə nəfsinə xidmət etmək arasında nə qədər böyük fərq var. Təbii ki, bu ikisi arasında ciddi fərq olduğunu demək heç də fəxr ediləsi bir şey deyil. Amma gündəlik və hərəkətli həyatın bizi düşünməkdən nə qədər uzaqlaşdırdığını nəzərə almayanlar o qədər çoxdur ki. Bu isə insanların əzbərdən ifadə elədiyi sözləri dərindən duymasının ən böyük əngəlidir. Afrikada sakit və həzin həyat bu müddətdə bəhs elədiyim fərqi real olaraq müşahidə və təfəkkür şansı verdi. Qərblilərin illər boyunca qara qitənin zənginliklərini, sakinlərinin isə beynini necə sümürdüyünü görmək rahat idi. Tenxiki mənada. Duyğusal anlamda isə çox çox çətin. Bax elə insanlara xidmət etmək ilə nəfsinə xidmət etmək arasındakı fərq də bundan ibarətdir. Fransız, ingilis, kanadalı vs. vi. barbar qərblisi Afrikada bu izi qoyur və üstəlik dönüb qaradərili zavallılara baxanda əsəri ilə fəxr edir. Bir də üstünə utanmazcasına şərqə insanlıq, mənəviyat dərsləri verməyə çalışır. Müsəlman türklər isə Afrikanı əl üzadılması gərəkən, xidmət edilməsi lazımlı yer olaraq görür. İnsanın dərdini dərdi sayır. Bunqalolardakı fağırları görüb müsəlmanlığından utanır.

Bu mənzərələrdən sonra hələ də, qayıdıb İstanbulda biznesin çiçəklənməsi və şirkətin böyüməsi üçün tər tökmək o qədər mənasız və qeyri dürüst bir iş göründü ki... Həqiqətən iş, güc, hərəkət, trafik deyib təfəkkürü unutmuşuq. Başqa insanların dərdini. Qanadan Toqoya keçmək üçün sərhəddə sənəd işlərini gözləyəndə bir gənc qadın əlində bəzi paketlərlə gəldi və bizə bir şey satmaq istədi. Müdür onun Türkləri tanımamasını bəyənməsə də, təxminən 70 qəpik qarşılığı olan 1 Qana Sedisi veribmiş. Sonra bizi qonaq edən möhtərəm daha bir sedi uzatdı qadına ki, bu qonağımdan qəbul et. Ürəyi dözməyən və qadının halını görən müdür bu dəfə 10 sedini qadına uzatdı. O ankı mənzərə isə dəhşət idi. Əvvəlcə qadın ona 10 sedi verildiyinə inanmadı. Sonra zarafat elədiyimizi düşünüb əlini uzatmamaq istədi. Amma müdürün ciddi olduğunu anlayıb şok vəziyətdə pulu götürdü. Bundan sonra isə indiyəcən eşitmədiyim qədər dua eşitdim və həyatımda qarşılaşdığım ən xoşbəxt simanı gördüm. Qadın dünya onunmuş kimi sevinirdi. Cəmi 8 manat üçün. “Cəmi 8 manat”. Halbuki bəlkə də o həmin qadının aylıq qazancıdır. Maşın tərpəndə və qadın hələ də arxamızca baxıb heyrətlə təşəkkür eliyirdi. Biraz bəddi alındı. Amma onsuz da nağıl kimi bir təcrübə idi.

O məkanlarda insan insanların nə qədər möhtac olduğunu görür. Bu möhtaclıq içində mədəni səviyəsi və hörmət hissini necə qoruduğunu... Biz isə qayıdıb öz şəhərimizdə yenə nəfsimizə xidmətlə məşğuluq...

Ardı var...

Axı bazar elə də pis şey deyil

2009-07-01T17:21:00.004+03:00

Bir qohum (savadlısı) belə bir şey demişdi: “Marketinq doktoranturası oxuyursan elə mi? Onda sənə “bazar həkimi” demək olar ki”. O an qəribə gəlsə də, zarafat kimi qəbul edib yan keçdim. Artıq həmin qohumla razılaşmayaq üzərəyəm. Çünkü marketoloq elə “bazar adamı” deməkdi. Doktorantı da elə deyilən... Necə?

2 gün öncə Afrikanın 8 ölkəsindən “Investment Authority”, yəni, “yatırım agentlikləri”nin nümayəndələrini İstanbula yığan TUSKON bizi də toplantıya dəvət etmişdi. Afrikalı qonaqlarımız həvəslə Afrikanı öydü, yatırım cəlb olunmalı yerlər olduğuna inandırmağa çalışdı bizi. Deyilən o idi ki, Afrikanı yanlış tanıyırıq və gərək araşdıraq. Həqiqətən də qlobal biznesin içində olanlar Afrikanın son dövrlərdə yüksələn trend izlədiyini və inkişaf edən bazar olduğunu təsdiqləyər. Əl qərəz, qonaqlarımız bizə özlərini tanıtdı və sonra təkbətək görüşlər təşkil edildi. Oturub hər biriylə söhbət etdik. Düzdü türk şirkətlərinin təmsilçiləri içi mən qarışıq orada Afrikalı qonaqları məmnun edəcək məqsədlərdən ötürü yer almırdı. Yatırım etmək üçün Afrikanın hansısa Mavrikisi çox riskli bir yerdir. Gərək tanıyaq, 1-2 xırda iş görək, özümüzə partnyor tapaq vs. Uzun sözün qısası gərək əvvəlcə onlar bizə nəsə təqdm etsin.

İndi vəziyəti analiz edək.

Afrikadan 20 nəfər dövlət adamı durub gəlib Türkiyəyə ki, ölkəmizə yatırım edin, Afrikanın bu zavallı ölkələri əslində çox münbit bir bazardır. Yəni, gəlin! Yəni Afrikalı qonaqlar Grand Cevahir Otelə ölkələrini satmağa gəlmişdi. Bir ara ikili görüşmələrə diqqət etdim. Adi bazardan nə fərqi var ki? Orada da satıcılar öz masalarını qoyur və məhsullarını tanıdaraq satış etməyə çalışır. Alıcılar isə gəlib o masaları gəzir və bəyəndikləri məhsulu satın alırlar. Bu açıqlama həm o təkbətək görüşlərdəki mənzərəni, həm də bazardakı mənzərəni bizə verə bilirsə deməli o an, o məkan elə bazar idi.

Bəli! Ortada 2 tərəf var. Biri ölkəsinə yatırım çəkmək istəyir. Bundan əldə edəcəyi isə ölkədə dəyər yaradan işlərin görülməsi, Afrikanın zavallılarının sadəcə xammaddə və onu da su qiymətinə satan ölkələr olmaqdan xilas olması və məşğulluğun artmasıdır. Yatırım edəcək şirkətlər isə xammaddəyə, ən gözəlinə, yaxın yerdə, ucuz işçi qüvvəsiylə istehsal edib, elə yaxın ölkələrdə satış edə biləcəyini düşünür. Deməli hər iki tərəfçün şərtlər də məmnunedici olduqdan sonra bir araya gəlmək sərfəlidir. Amma hərəsi öz evində otursa bu sövdələşmənin baş verməsi mümkün deyil. Yuxuda biri gəlib qulaqlarına nəsə deyəsi deyil hərhalda.

Bax bu yerdə araya “bazar” girir. TUSKON-u və ümumiyətlə community-ləri bu qədər dəyərli edən məhz bazar rolunu oynamasıdır. Çünkü ümumi olaraq bazar 3 tərəfin olduğu ticari münasibətlər üçün “hub” rolunu oynayır. Bütün münasibətlər bazarlar üzərindən davam etdirlir. 3 tərəf isə istehsalçı, istehlakçı və tədarükçüdür. Yəni birinin əlində original qum var, biri stəkan istəyir, biri də stəkan bişirməyi bacarır. Stəkan bişirən qumu tədarükçüsündən almaq üçün bazarlardan (sərgilər, yarmarkalar, biznes toplantıları, müasir dövrdə isə internet, telefon) istifadə edir, satmaq üçün də yenə bazarlara (bazarlar, mağazalar vs.) yönəlir. Bu üç tərəfdən bir biriylə ünsiyyətə girənləri o məkanda bir-birini tapacağını bilməsə münasibət də gerçəkləşə bilməz.

Yəni bazar hər cür biznes münasibətinin qurulmasının candamarıdır. Ha indi müasir biznes dilində buna kanal deyirlər o başqa məsələdir. Çünkü texnologiya bazarları internet və digər media vasitələrindən geriyə atıbdır. Ona görə də buna daha bazar yox, kanal deyirlər. Yəni bilgi və əmtəə gediş gəlişinin aparıldığı vasitə.

Buradan düşündükdə marketinqçinin işinin əlindəki məhsul və xidməti satmaq üçün kanalları (oxu: bazarları) effektiv şəkildə istifadə etməkdən ibarət olduğunu demək mümkündür. Yaxınlarda marketinq strategiyamızdan danışarkən də müdür marketinqin nədən ibarət olduğunu soruşdu. Cavab isə o qədər də sadə deyil. Gərək bu suala cavab verilsin son: “Kimin üçün? Hansı şirkətin marketinqi?”.

Çünkü normalda mənimçün marketinq konsept formalaşdıraraq bütün strategiya və kommunikasiyanı ona görə formalaşdırmaqdır. Bu konsept ətrafında mövqeləndirmə etmək, bazarın bu konsepti hansı şəkildə qəbul edəcəyini müəyyən edib ona görə davranmaq vs.vi. Yəni “kreativi nəticəyə fokuslu tətbiq”. Amma söhbət bizim şirkətdən gedirsə məsələı fərqlidir. Məsələ məhz kanalların istifadəsidir. Alıcımız ola biləcək insanlara aparan kanalların effektiv istifadəsi. Potensial müştəriləri tapıb, onların baş beynini aparmaq. Əldə olanları isə daim əldə saxlamaq vs.vi.

İsmayıl hoca demiş: Bazar olsun!

Amma mən başa düşə bilmirəm bu qədər faydalı şey olan bazar haqqından pis assosisiyalar var...

Əhd-“Peyman”ımız lider olmaqdır

2009-06-28T20:37:00.003+03:00

Keçən il nə zamandır super paketləməsi ilə diqqətimi çəkən “Dor Leo”nu Tansaşda incələməyə qərar verdim. Parlaq və keyfiyətli qablaşdırma, zövqlü dizayn, adama “gəl gəl” deyən ad, “ye məni” deyən fındıq, badam şəkilləri... Bütün komponentlərə görə əcnəbi markalardan geri qalmayan iş. Hələ bunlar azmış kimi, məhsul haqda məlumatların verildiyi dillər arasında Azərbaycan dili də var imiş...

Ötən ilin son aylarından birində yaşadığım bu hadisədən xeyli öncədən “Peyman” markasını tanıyırdım. Məndə “Tadım” qədər yüksək marka imicinə sahib olmasa da, bir çox yerli markadan və private label-lərdən üstün olduğu dəqiq idi. Amma “Dor Leo” (“Peyman”ın lüks markasıdır) “Peyman”ın merchandising yanaşması cəhətdən “Tadım”dan heç də geri qalmadığının sübutu oldu. Son müşahidələrim və bu yazı üçün elədiyim kiçik araşdırmadansa “Peyman”ın “Tadım”a hər cəhətdən yaxınlaşdığını gördüm.

Əslində Azərbaycanda “Tadım” qədər məşhur olmayan “Peyman” haqda oxumaq sizə nə qədər maraqlı olar bilmirəm. Amma bundan sonra müşahidələrimin üzərinə biraz da araşdırma əlavə edib, sıx sıx qısa case-ləri bloqda yayımlamağa qərar verdim. Məlum səbəbdən:)

“Peyman” markası cəmi 14 il öncə Eskişehirdə 3 ticarətçi ailə tərəfindən qurulub. Çərəz istehsalçısı kimi bazara daxil olan “Peyman” 2000-ci ilədək özünü bazarda yerləşdirməyə çalışıb və məhsul cərgəsini artırmaqla məşğul olub. Təbii ki, bununçün əməliyatların yaxşılaşdırılmadı, keyfiyətin artırılması və satış şəbəkəsinin genişləndirilməsi əsas vəzifələr olub.

3-4 il öncəyədək loka bir çərəzçi sayılan “Peyman” sektorun böyüməsindən istifadə edib, bu sektorda ən önəmli məqamın merchandising olduğunun fərqinə varmış kimi, paketləmə və rəf menecmentinə diqqət yönəldib. Keyfiyətin artırılması, innovasiyalar etmək vs. Beləcə “Peyman” rəflərə daha tez tez çıxmağa başlayıb, istehlakçılarsa rəfdə gördüyü zəngin görünümlü və zövqlə işlənmiş paketlərdəki məhsulu o rəflərdən yığmağa başlayıb. Aparıb evə və istehlak edib.

Türkiyə dünyada çərəzin ən çox istehlak edildiyi ölkədir. Sektorun həcminin 4 milyard lirəyə yaxın olduğu söylənir. Təbii ki, hamısı paketli çərəzçilərin hesabında deyil. Ənənəvi “kuruyemişçi” anlayışı aktivliyini davam etdirir. Üstəlik çərəzçi pərakəndə zincirləri də böyük pay alırlar – “Malatya Pazarı” Azərbaycanda “Ramstore”da yer alır və əhaliyə lüks çərəz təqdim edir. Şirkət Türkiyədə də pərakəndədə liderdir. “Tuğba Kuruyemiş” isə Egey bölgəsindəki üstünlüyü ilə ölkə ikincisidir. Təxminən 500-600 milyon lirə arası bazar isə paketli çərəzçilərin əlindədir. Sektorda trend hər sektorda olduğu kimi paketli məhsullara doğru axır. Bu trend içərisində son illərin ən çox inkişaf edən və 85 milyon lire dövriyəyə sahib (2008), 170 milyon lire hədəfləyən markası “Peyman” lider “Tadım”ın kabusuna çevrilib. Hədəf bu ili lider tamamlamaqdır. Son 1-2 iləcən çox rahat olan “Tadım” təkcə gənc və dinamik “Peyman” ilə deyil, həm də paketli istehsala güc verən və distribyusiyan işini Pepsi Co.ya həvalə edən “Malatya pazarı” və 150 milyon dollarlıq yatırım ilə bazara ötən il daxil olan “Paşa” (Euronut) ilə rəqabət aparmalıdır.

“Tadım”ın Azərbaycanda da çox istehlak olunun ağ günəbaxan çəkirdəyi sahəsindəki üstünlüyünü aradan qaldırmaq üçün “Çitliyo” markasını təqdim edən “Peyman”, “Çok güzel hareketler bunlar” verilişinin ulduzu Ersin Korkutu reklama çəkdi. Gülməli tipaja sahib Ersinin hədəf kütləyə təsir etmək üçün yaxşı seçildiyini demək olar.

Marketinq cəhətdən də yeniliklər edən “Peyman”, məsələn “Maç çekirdeği” adı altında məshul buraxdı. Futbol oyunlarına baxan kütləyə birbaşa xitab edən məhsul əslində normal çəkirdəkdən çox da fərqli deyil.

Hər bir sektorun rəqabət vasitələri dəyişir. Əlavə olaraq ölkələrə görə də dəyişiklik mövcuddur. Çərəz sektoru üçün diqqət edilməli ilk məqam ondan ibarətdir ki, Türkiyədə çərəz istehlakı artır, açıq satıcılardan, paketli məhsullara meyl var, üstəlik çərəz sektoru üçün çarpaz satışların önəmi artmaqdadır. Bu isə əslində əvəzedici məhsullarla rəqabəti artırmaqdadır. Məsələn duzlu fıstıq real olaraq çips ilə rəqabət aparır.

Türkiyədə çərəz markaları baxımından rəqabət müəyyən ediciləri: dadın qanedici olması, rəflərdə olmaq və düzgün yerdə durmaq, paketləmənin ilk anda diqqəti çəkməsidir.

Bir inci saflığı varsa da suda, artıq içiləndə dərd verir o da...

2009-06-23T00:52:00.001+03:00

Bugün evimizin yanındakı Migrosdan (Ramstore) salatalık :) aldım. Baxdım ki, bazarda ortalığı tökülən və 25 quruş qiymətə rəğmən heç kimin üzünə belə baxmadığı sortdandır. Bir sözlə keyfiyətsiz, amma biraz uzağımızdakı marketin keyfiyətli həmcinsindən 50 faiz, bazardakından isə ən azı 100 faiz baha qiymətə. Və düşündüm...

Migros ki, Türkiyənin ən böyük və lüks mağazalar zinciridir. Hər zaman keyfiyət və səviyə onlarçün ümdədir. Migrosun rəfinə daxil olmağın yerində satışdan əlavə imicə yararı Türkiyədə məlumdur. Qırğındır bir sözlə. Amma “bu ne diyet, bu ne lahana turşusu” deyəsi gəlir adamın. Yoxsa...

Əslində o məhsul Migrosa yaraşmır, imiciylə üstüstə düşmür və keyfiyətinə cavab vermir. Nə olsun ki? Real olaraq baxanda bu uyuşmazlıq Migrosun dar anlamda mənim bir müştəri kimi alışlarıma, geniş götürəndə markasına və ümumi satışlarına necə təsir edir? Söhbət dalbadal 2-3 hadisədən getmir. Sadəcə bir xiyardan gedir.

Bəli! Çox kritik sualdır. Sadəcə ona görə yox ki, Migros keyfiyətsiz xiyar ucbatından hansısa müştərisini itirir. Xeyr! Əsas məsələ də elə odur. Migros bu xiyar ucbatından müştərisini itirir mi? “Adidaspərəst” tanışımın 70 liraya aldığı köynəyinin 3-cü yuyulmada məhv olması onun nəzdində Adidasın dəyərini nə qədər azaldır? Bu azalma gələcəkdə satışlara nə qədər təsir edir? Yəni, şirkətlər öz markalarının bütün komponentlərdə ideallığını təmin etməlidir mi? Bir maşın markası iki ön oturacaq arasında stəkan üçün boşluq dizayn edibsə, digəri və hətta seqmenti ondan yuxarı olan biri etməsə markaya təsir edərmi?

Hələ suallar davam edə bilər...

Bu yerdə nədənsə yenə ağlıma Balanced Scorecard gəldi. Balanced Scorecard-da düzgün performans kriteriyaları və bu kriteriyalar üzrə hədəfin müəyyən edilməsi ən vacib məqamdır. Ruslar demiş ulavlivayete da?

Bir marka istər görünən, istər görünməyən tərəfləri ilə müxtəlif komponentlərdən ibarətdir. Bu komponentlər bir araya gəldikdə marka deyilən mövhum ortaya çıxır. Məsələn, elə götürək Migrosu – mağazanın daxili və xarici, məhsul çeşidliliyi və keyfiyəti, sədaqət çalışmaları, kommunikasiyalar, yer seçimi, personal, mövqeləndirməsi. İlk ağlıma gələn bunlar oldu. Bəlkə yenə nələrsə də var. Əsas odur ki, dərinə baxanda Migrosu bu faktorların formalaşdırdığını və hər bir müştərinin mağazaya gəlmə sıxlığı və alışveriş həcmi bu faktorların ahəngi ilə formalaşır. Bax o anda qeyd olunan faktorlar üzrə 100 faizlik göstəricini təmin etmək gərəkir mi, yoxsa bəzi şeylərdən ekonomiya etmək olar mı bunların doğru hesablanması lazımdır. Çünkü əksikliyin həddi aşması durumunda nə olacağınə deməyə ehtiyac yoxdur. Məsələn, 3 gün sonra gedib yenə eyni xiyarla qarşılaşsam artıq bundan sonra ən azından tərəvəzi Migrosdan almayacam. Amma bu partiyada diqqətsizlik edilib deyib üstündən keçmək olar. Digər tərəfdən bu fikrimi mağaza məsuluna çatdırdıqda neqatif reaksiya almış olsam bunun təsiri daha fərqli olar. Bundan keçdi...

Həə... O ki qaldı lazımından artığını verməyə... Nokianın indi istifadə olunan modelləri texnoloji cəhətdən qat qat aşan modellər dizayn etdiyini bilməyən olmaz. Amma niyə buraxılmır meydana? Hər şeyi birdən təqdim etsələr “istehlakçı köpər”... Bax elə Migros da bütün komponentlərdə ideal olsa müştərisinin gözləntisini və xidmət ilə bağlı hökmünü yüksəltmiş olacaq. Bu isə “bindiği dalı kesmek” adlanır el arasında. Ən əsası isə hansısa komponent üzrə gərəyindən yüksək təklifi vermək LAZIMSIZ XƏRCdir. Bu isə indiki rəqabət mühitində özünü baltalamaq sayıla bilər.

Bəli, marketinqçi kimi baxdıqda əksikliklər bizi narahat edə bilər. Markaya zərbə, uzun dönəmdə mənfi nəticələr, müştəriyə hörmətsizlik falan filan. Türklər demiş saçmalık. Amma real olaraq baxanda bu xərclərin bir qəpiyinin belə havaya sovrulmaması üçün diqqət etmək lazımdır. Çünkü bu komponentlər birdəfəlik xərc ilə davamlılığı təmin edilməyən və mütəmadi xərc istəyən nöqtələrdir.

Bu isə ciddi maliyə axını istəyir...

Krantı bağlayın skvolznyak (cərəyan) olur. Müştərinin mədəsinə toxunar birdən...

Qısır döngü

2009-06-10T14:36:00.002+03:00

Forumda həmişəki kimi “millətin ürəyini ağrıdan, saçını ağardan, həvəsdan salan, əlini yanına salan...” bir mövzu müzakirə olundu. Azərbaycanda marketinq təhsilinin zəifliyi və xüsusən ADİU bazarında “Marketinq” diplomunun “dəyəri” barədə.

Həmişəki kimi günah səndədir, məndədir, bizdədir, onlardadır... Məncə bu şəxs əvəzliklərində axtarmaq lazım deyil günahı. Cem Yılmaza da soruşsaq deyəcək günah içimizdədir.

Təbii ki, bu elə bir mövzudur ki, “duyğusal və vətənpərvər” Azərbaycan övladları problemin mənbəyinə enməyi və analizlərini çılğın, populist ifadələrlə çatdırmağı sevir. Amma mənə sorsanız heç kimdə günah axtarmaq lazım deyil.

Prinsip budur ki, bir düzən düzənin tərkibindəki fərdlərə sərf etməz isə o düzən davam edə bilməz. Namı digər NARXOZ - iqtisad universitetimizdə marketinq ixtisası üzrə magistr olub da Kotlerdən başqa ad, onun 1988-ci il nəşrindən başqa əsər tanımayanlar var isə, bu insanlar 6 il müddətində sadəcə universitetə gedib gəlirsə deməli elə də lazımdır. Çünkü onun qrup yoldaşı da gedir işləyir əziyət çəkir, Brini (Sergey) öyrənir, birini (nəydi adı?.. Hə Zyman) öyrənmir, amma marketinqin həyatda nə işə yaradığını görür.

Deməli ortada problem yoxdur ki, günahkar da olsun. Hər kəs lazım olanı alır. Biri diplom, biri iş bacarığı, biri bilgi.

Amma burda bir məqam var ki, bu sistem davam etdikcə universitet və konkret marketinq ixtisası funksiyasını yerinə yetirməmiş olur. Düzdür əgər çıxıb biri desə ki, universitetin funksiyası müəllimlərin rüşvətlə cibini doldurması və tələbəyə diplom verməkdir... O zaman da hər şeyi normal qəbul edərik. Di gəl belə heyran olduğumuz qərblilər “universitet” və “tələbə” deyəndə, tələbəni “maniken”, universiteti isə “özünü göstərmək üçün məkan” olaraq qəbul etmir. Onlar üçün tələbə həyata atılmaq üçün təhsil alan insandır və universitet onu həyata hazırlamalıdır. Düzgün həyata...

Deməli biz də istəyirik ki, marketinq ixtisasında marketinq mütəxəssisləri yetişsin və bu yetişmə prosesində müəllimlər iştirak etsin. Hmmm... Müəllimlər iştirak etsin amma... Hansı müəllimlər?

ADİU universitetinin professor maaşı təxmin edirəm ki, 300-400 manatdır. Bəlkə də heç deyil. Marketinq professoru (bizdə marketinq professoru, yox heç doçenti olmamalıdır hələ ki) minimum həyat şərtlərində yaşayıb insanlara pul qazandıran fikirlər mi verəcək? Çətin. Özü də pul qazanmalıdır. Deməli bu maaş ilə o universitetlərə “normal müəllim” cəlb edilə bilməz. Onda anormal müəllim gəlib anormal qazanc üsulu ilə tələbədən pul qazanmalıdır.

İlişdik qaldıq...

Universitet müəlliminə sahib çıxmır. Bu tərəfdən əlimizi üzdük.

Onda gərək sektor müəllimə sahib çıxsın. Bax əgər müəllimin “universitet qeydimizə qalmır” deməyə haqqı varsa, sektora xitabən bu şikayəti dilə gətirməyə haqqı yoxdur. Səbəb isə odur ki, universitetin (oxu: dövlətin) kiməsə sahib çıxması o insanın bacarığından çox dövlətdəki adekvat instansiyada “yerləşmiş” şəxslərin insafı ilə bağlıdır. Bax sektor isə hər saniyəsi pula dəydiyi üçün bacarıqlı insanların qeydinə qalmağı lazım bilir. Biraz self-marketing yetər.

Deməli müəllimlərdə o bacarıq yoxdur. Deməli onlar sektorun dəstəyini almağa layiq və hazır deyillər. Əslində isə universitetlərə əsasən sektorun “qalıqları” və rüşvətxorlar doluşduğu üçün heç kim o müəllimlərdən bir şey ummur. Bəlkə də oralarda necə savadlı və bacarıqlı insanlar var. Amma varsa belə bunu göstərə bilməmək özü bacarıqsızlıqdır.

Amma bir şey də dəqiqdir ki, rəqabət artdıqca, marketinqə elmi yanaşma tələb olunduqca şirkətlər universitetlərin və akademiklərin qapısını döyməli olur. Bunu 20-25 il əvvəl heç bir hörməti olmayan marketinq akademsyenliyinə Türkiyədə münasibətin necə dəyişdiyindən də görmək olar. Artıq araşdırma asistentləri Doktor adını alacaqları gün üçün gün sayırlar. Bilirlər ki, asistentlik dönəmində bir gün ac, bir gün tox qalsalar da, professor və doçentlərin tənələrini qəbul etsələr də elmi adı alıb bir kitab nəşr edən kimi məsləhəti üçün gələn şirkət çox olacaq. Onun biznesdən anlayışı olsa da, olmasa da...

Beləcə bizdə də marketinq bilikləri tələb olunmadığı üçün universitetlərdəki müəllimlər məsləhət satmaq əvəzinə imtahan qiyməti satıb çörəkpulu edir. Beləcə qısır döngü davam edir...

P.S. Çarə savadlanmaqdır. Amma savadlanmağımız üçün çarə nədir?.. Bu ürək ağrıdan mövzudur...

Mütaliə, təhlil (düşüncə), nəql

2009-05-19T23:36:00.000+03:00

Mühəndislər arasında marketinqçi olmaq...

Hamının marketinqə meyl salması, amma marketinqi tanımağa başladıqdan sonra ondan uzaqlaşmasının səbəbini anladım...
Necə?

Bu gün müxtəlif instansiyalara göndərmək üçün şirkətin tanıtım mətnini ingilis və rus dillərinə çevirməliydim. 3 saat ərzində mətnə baxdım, baxdım, baxdım... Əvvəla əlimdəki mətn ürəyimcə deyildi. Ən əsası isə o an tərcümə əhvalında deyildim. Oturdum və bu mətni necə adam etmək olar deyə düşündüm, plan cızdım, hətta ondan o tərəfə keçdim və bu tanıtım mətnini şirkətin mövqeləndirməsinə yeritməyin yollarını axtardım, açdım veb səhifəmizi ordakı süstləşməni bu mətnlə necə aradan qaldıra biləcəyimi düşündüm, oradan da elə bir nəticə çıxdı ki, səhifəmizin üzərində işləyənləri biraz “tərlədəsi” olacam. Dizayna əl gəzdiriləsə oldu. Beləcə 3 saat ərzində “iş” görmədim.

Amma bir mühəndis üçün bunlar iş sayılmasa da, marketinqçi nöqteyi nəzərindən iş sayıla bilər.

Dərd orasıdı ki, Türkiyədəki ikinci iş yerimdə də ofisin demək olar yeganə “qeyri-mühəndis”iyəm. Həkimlər və mühəndislər ölkəsində “saf” marketinqçi olmaq elə də asan məsələ deyil.

Açığı marketinqçilər üçün “mühəndislər bizi anlamaz” iddiasını dilə gətirmək rahatdır. Mühəndislər isə haqlı olaraq bütün gün dəftər, qələm, kalkulyator ilə layihə “sökərkən” yanlarındakı marketinqçinin “ağzını əngəldib ulduz sayması” və buna “düşünürəm” donu geydirməsini bəyənmir. Amma insafən hər adam oturub layihə çözməyə vəya təklif hazırlamağa, finansal analizlər etməyə məcbur deyil. Biri də oturub strategiya yazmalı, kreativləri ortaya qoymalıdır. Çünkü tətbiq işlərini birləşdirib bütöv hala gətirən və onların uzunömürlü fəaliyətini təmin edən məzh strategiya və kreativdir.

Kreativ isə sadəcə konsentrasiya və rahat beyin ilə ortaya çıxa biləcək bir şeydir.

Mütaliə, təhlil və nəql isə marketinqçilərin “İŞ” dediyi işdir. Yəni vəziyəti və mənbəni mütaliə edib təhlil süzgəcindən keçirmək, düşünüb lazım gəldikdə yenilik və strategiya ortaya qoymaq və bu strategiyanı şirkətə nəql etmək. Son mərhələdə isə bütün fəaliyətə və hədəf kütləyə.

Beləliklə bu 3 mərhələli proses dildə rahat səslənsə də, əslində kompleks və çətin bir işdir. Əsas məsələ isə odur ki, motivasiyaya və kreativliyin limitinə çox bağlı olduğu üçün davamlılıq təmin etmək çətin olur. Bir də komplekslər... İnsanlar “boş işlə” məşğul olmaqdan bezirlər. Bu auraya qapılmaq və “marketinqin təsiri altına düşməkdən” çəkinirlər.

Marketinq, Pr, yoxsa nə?

2009-05-11T16:43:00.001+03:00

Pol Kreyqin counterpunch.com-da yazdığı bu məqaləni oxuduqca çeşitli fikirlər gəldi keçdi beynimdən. Yəhudilərin məharəti, müsəlmanların zəifliyi, bizim maymaqlığımız və tipik bir marketinqçi kimi İsrailin bu nailiyətinin arxasında duran fenomenin ADI...

Məqaləni oxumağı hər kəsə şiddətlə tövsiyə etdiyimçün, tərkibindən bəhs etməyəcəm.

Amma məğzini çatdırmaqda fayda görürəm: İsrailin və yəhudilərin özlərinə qarşı yönəlmiş bütün tənqidləri “cinayət”, “anit-semitizm”, “günah” vs. kimi “xortdan”a çevirməsi və bu ideyanı bütün dünyaya yayması... buna çalışması və bu çalışmadakı uğuru...

Məncə vəziyətə biraz aydınlıq gətirmək lazımdır. Belə ki, dünyada olan və bitən o qədər proses var ki... Artıq iş təlaşı və nəqliyatdakı sıxlıq kimi hərəkətli anlar insanların bu prosesləri nəzarət etməsinə imkan vermir. Marketinqçilər bir tərəfdən həddən artıq mesaj bombardmanından danışsa da, əslində bu bombardman insanların beynini elə yükləyir ki, nəyi necə seçəcəklərinə özləri qərar vermir. Bu işlərin hamısı qalıb insanın beynini kəşf edə bilən “ağıllılar”ın öhdəsində. Buradan “marketinq və psixologiya“ duetinə keçməmək üçün mövzunu dayandırıram.

Amma yuxarıdakı paraqrafdan başqa bir məqama keçid almaq olar:

Bu mühit şirkətlərin marketinqçilərinin işini asanlaşdırdığı kimi ideologiya daşıyıcıları və təlqinedicilərinin də əlinə geniş fürsətlər verir. Ermənilər bir tərəfdən, amerikançılıq bir tərəfdən vs... Ağlı olan işləyir. Bu mühiti ən gözəl dəyərləndirən isə İsraildir. İnsanlar heç özləri də xəbəri olmadan bəzi şeylərə inandırılırlar. Qərbdə bunun üçün “Persuade engineering” – “İnandırma mühəndisliyi” termini kəşf edilib... ƏLA! Çox düzgün bir ifadədir.

İsrail hərbi mühəndislərindən çox məhz ikna mühəndisləriylə fəxr edə bilər. Özünü “dünyanı qavrayan” sayan insanlar belə necə bir istiqamətləndirmə ilə fikirlərinin dəyişildiyindən xəbərsizdir. Müsəlman olsam da, İsrail dövlətinin yəhudilərin iradəsiylə üstüstə düşməyən vandallıqlarından və oyunlarından xəbərdar olsam da, küçədə uzunsaqqallı birini görəndə “terrorist olma ehtimalı” beynimin bir küncündən mütləq keçir. Özümdən asılı olmayaraq... Çünkü qəribədi ki, bomba məsciddə partlayır, amma günahlandırılan yenə “saqqallılar” olur.

İsrail müəyyən və çox strateji hədəflər üçün özünü “fağır” olaraq mövqeləndirir, partlayan bombalar haqda xəbərlər qərb mediasında “şərhsiz” və sadəcə o dönəmdə verilir, fələstinli, livanlı, suriyalı haqda terror xəbərləri isə səngimir və ərəb-müsəlman potensial cinayətkar olur. Bunun üçün edilməli olan əsas məsələ isə “İsrail və yəhudilərin tənqidinə əngəl olmaq” idi ki... Məqaləni oxusanız buna necə məharətlə nail olunduğunu görəcəksiz.

Amma... Türklərin qəşəng sözü var ki, “yalancının mumu yatsıya kadar yanar”...

İnsanlar nə qədər beynini kino, içki, musiqi və şəhər həyatına qurban versə də, həqiqətlərin gizlətmək sadəcə bir müddətlik mümkün ola bilər!

Həə... O ki qaldı başlığa... Marketinqçilərə soruşsan deyəcəklər bu marketinqdir, PR-çılara soruşsan PR... Məncə isə heç biri deyil. Marketinq getsin “istehlakçını aldatsın”, PR getsin “paydaşları aldatsın”, “sürünü idarə etmək” işinə başqa ad vermək lazımdır...

Müəllifi daşlamaq istəyən var?

“Gör”-“götür” dünyasıdır...

2009-04-26T01:00:00.001+03:00

Uzun zamandır bu mövzu ətrafında düşünürəm. “Birinə iş gördürmək” yazısı da elə uzunmüddətli düşüncələrin nəticəsində ortaya çıxmışdı. Burada da o məsələyə fərqli bir tərəfdən yanaşacam.

Əsas istinad nöqtəsi isə “alver” yox “veral” olacaq. Yəni bizim ticari anlayışdakı kimi öncə alıb sonra vermək yox, tərsi: öncə birinə nəsə vermək, sonra almaq...

Gözəl və məşhur “Verən əl, alan əldən üstündür” hədisini mütləq qeyd eləmək lazımdır. Nəinki buraya, hətta hafizəmizə də... Özü də möhkəm-möhkəm!

Azərbaycanda yaxşı bir ifadə var: “görmək”. Adətən məmurlardan eşitsək də “məni gör” ifadəsini gərək hər kəsi “görəsən”. Axı bu dünya “gör-götür” dünyasıdır. Gərək “gör”əsən ki sonra nəsə götürə biləsən.

Demək olar eyni mövzuya, fəqət fərqli bir aspektdən toxunduğum yazıda da, qeyd etmişdim ki, kimdənsə səninçün nəsə etməyini istəmək üçün gərək loru dildə desək “üzün olsun”. Bu üz də, o üzə bənzəmir. Bazarda satmırlar. Bazarda satılanlar “odnarazovıy” olduğu üçün və ikinci dəfə “qapı üzünüzə bağlandığı” üçün gərəkdi ki, həmin üzə layiq olasan. Ona layiq olmağın yolu isə “faydalı olmaq”dan keçir. Day bunun adını “vermək” də qoymaq olar, “görmək” də. Əsas odur insanlara həmin dəyəri təqdim edəsən.

Məsələn ən önəmli dəyərlərdən biri DİQQƏTdir. Müasir dünyanın əlimizdən aldığı... Daha doğrusu bizi yaxınlarımızın əlindən alan qovhaqovun və qaçhaqaçın əsas nəticəsi – ihmal. Və beləcə, əlimizdə olan və lazımi instansiyalara verməli olduğumuz, amma çox xəsislik etdiyimiz fenomenin – DİQQƏTin sehirli nəticələrindən məhrum qalırıq. Bizi tərk etməyə imkanı olmayanlar inciyir, imkanı olanlar isə ilk döngədə yolunu ayırır. Sonra da deyirik, netvörkinq...

Yuxarıdakı abzasdan ən önəmli gördüyüm məqamlardan birinə keçmək olar. Göründüyü kimi, diqqət və zaman əlimizdə olan sərmayədir. Onu istədiyimiz kimi yatırım edə bilərik. Bax birinə nəsə hədiyə almaq üçün pul qazanmaq lazımdır. Amma onun ən çətin anında yanında olmaq üçün hər şey “büdcəmiz”də mövcuddur. Qalır “təmbəlliyin daşını atmaq”. Çox məqamda əlimizdə real imkan varkən bizdən nəsə etmək tələb olunur. Bu məqamda “yenə əl çəkmirlər” ən yanlış yanaşmadır. Məhz bunlar dəyərləndirilməli olan anlardır. Xülasə, “büdcəmiz” sadəcə vaxt vəya diqqətdən, sözlərdən ibarət deyil. Büdcədəki digər aktivləri də faydalı yatırımlarda dəyərləndirmək lazımdır. ROI isə sadəcə maddi dəyərlərlə ölçülmür.

Məhz netvörkinq...

Müasir dünya və xüsusilə biznes aləminin qızıl sözü artıq budur: Netvörkinq. Elə çox yaxında bir festival keçdi... Keçdi getdi. Və məhz bu fenomen ən həlledici rolu oynadı. Lazımi şərhlər və müzakirələr lazımi yerlərdə getdiyi üçün burada məsələni sadəcə keys olaraq ələ alıram. Ələ aldıqda da görürəm ki, “burasını tuturam, orası tökülür, orasını tutsam burası”. Xülasə, böyük netvörk lazım idi. Bəlkə də çox adamı tanıyırdılar. Çox adam da onları tanıyırdı. Amma bu netvörk demək deyil ki.

Makın forumda çox tanınması ilə bağlı bir qeydə gözəl bir cavabı vardı ki, Hitleri də çox adam tanıyır. Yəni tanınmaq yox, bir zamanlar da qeyd etdiyim kimi “iş gördürəcək əlaqələrə” sahib olmaq lazımdır. Bax netvörkinq deyilən fenomen budur. Amma bu haqda daha sonra...

P.S. Bu dünyada hər kəsin bir birinə ehtiyacı var...

Ordunun marketinqi

2009-04-19T17:28:00.000+03:00

Türkiyənin Ali Baş komandanı İlker Başbuğ bu yaxınlarda Hərbi Akademiyaların toplantısında uzun və elmi əsaslara söykənən maraqlı bir çıxış etdi. İntelekti hamıya agah olan Başbuğ Hattinqtondan, Monteskyöyə qədər bir çox alimdən sitatlar gətirdi. Çıxışın ümumi məğzi çox yerə toxunsa da, bu yazını yazmağa təkan verən məqam “Əsgər” peşəsi ilə bağlı dedikləri oldu. Əsgərliyin peşəkar bir iş olmasını elmi və tutarlı ifadələrlə dilə gətirən Başbuğ təmsilçisi olduğu qurumu sözün həqiqi mənasında marketinq etdi.

Oradan xüsusilə bir məqamı mütləq qeyd etməliyəm. Sayın Başbuğ deyir ki, əsgərlik vəzifəsi 3 instansiyaya etimad üzərində qurulub – üstlər, astlar və xalq. Bunlardan ən önəmlisi isə xalqın əsgərə və orduya güvənidir. Aparılan araşdırmalar Türkiyədə xalqın ən çox güvəndiyi qurumun məhz ordu olduğunu dəfələrlə sübut edib. Aha!

Bax budur marketinqin nəticəsi. Əslində həqiqətən də, ordunun nail olmalı olduğu ilk şey məhz xalqın etimadıdır. Bütün dünyada ordu xalqın qoruyucusu, pənah yeri, gücü vs.dir. Əsasən müsbət sifətlər...

Bəs bizdə? Bizdə orduya nə qədər güvənilir və ordu bu güvən üçün nələr edir? Bu yaxınlarda ordudakı “dedovşina” haqda görüntülər internetə buraxıldıqdan sonra onsuz “marka imici” çox aşağı olan ordu haqda nələr nələr düşünüldü görəsən. Ordu üçün ən vacib məsələ “ananın övladını orduya qorxuyla yox, fəxrlə göndərməsi”dir. O görüntülər hər şey deyil. Onsuz da, xalqın orduya getməmək üçün nələr etdiyi məlumdur. 2 gündə bir mal əti konservi, həftədə bir meyvə, 3 gündən bir yumurta yeməli olan əsgərlərimizin 1 ili 3 öyün “perlovka” ilə yola verməsi hamıya məlumdur.

Bundan sonra kanallar əsgəri birlikləri gəzib lüks menyu ilə qidalanan və səhər axşam döyüşə hazırlaşan əsgərləri göstərsə də, heç nəyə təsir edən deyil. Bu yerdə “Mənim oğlum niyə bunları görməyib” sualına cavab tapmaq mümkün deyil.

Əsgəri xidmətin məcburi olduğu hər ölkədə bu dönəm “ömürdən gündən getmiş” sayılır. Lap elə “hər türkün əsgər doğulduğu” Türkiyədə də. Amma sovet dövründə əmimi əsgərliyə necə çal-çağırla yola saldığımızı xatırlayanda və bunu ev yoldaşımın tərxisindən altı ay sonra belə əsgərlikdən kabus kimi danışmağıyla bir araya gətirəndə...

Marketinqin yaxşı məshuldan başladığını bir daha görürəm...

Halbuki, əsgərlikdə “burunun ovulmağı” hər bir Azərbaycanlı üçün çox lazımlıdır...

Inconvenient truth

2009-04-15T15:28:00.000+03:00

Sabiq ABŞ vitse-prezidenti Al Qorun rəhbərliyi ilə çəkilmiş `Inconvinent truth` (Xoş olmayan geçəklik) filmində dünyanın müasir dövrdəki ən böyük problemlərindən olan `qlobal istiləşmə` gerçəkliyindən bəhs edilir. Amma indi sizə `Oskar` mükafatı laureatı (lap sovet üslubunda alındı) olan bu sənədli filmdən bəhs etməyəcəm.

Türkiyənin ən böyük sığorta şirkəti AvivaSA-nın Baş müdiri Meral Egemen xanıməfəndi bir müsahibəsində Türkiyədə insanların 65 yaşlı övladı üçün belə qayğı çəkməsindən, valideynlərin övladını hər zaman qorumasından vs. bəhs edir. Amma bu haqda fəxrlə danışdığını demək çətindir. Tam əksinə bunu mənfi bir məqam olaraq qeyd edir və qeyd olunan faktorun “fərdi təqaüdçülük” sisteminin inkişafına mane olduğunu irəli sürür.

Bəli! Əsl xoş olmayan gerçəklik budur: marketinq (biznes) dünyası insanların EQO mərkəzli olması tərəfdarıdır, istehlak cəmiyətini sevir! Məsələn, yeni evlənənlər ailəsinin yanında qalmağı bacarsa paltaryuyan maşın, soyuducu və buna bənzər texnika satışları yarı yarıya azalar. Hər kəs 18 yaşından etibarən sərbəst həyata qədəm qoysa öz gələcəyini özü qurmaq üçün müxtəlif yatırımlar edər. Yoxsa bizdəki kimi, ata və oğulun gələcək ilə bağlı proqramı və təminatı ata tərəfindən ortaq bir hədəf ilə müəyyən edilir.

İngiltərədə 2002-cü ildə iqtisadiyatda baş verən geriləmə ilə bağlı analizlər iki səbəbi ortaya çıxarıb: yanacaq qiymətlərinin aşağı düşməsi və insanların istehlakı azaltması. Səbəb kimi görünən məqamlar əslində problem olmasa da, real sektor ciddi zərbə görüb.

Bu məqam çox şeyi deyir. İnsanların EQO və FİZİKİ EHTİYACLAR mərkəzli olması, lazımsız alışverişlər marketinqçilərin ürəyincə olan bir şeydi. İnsanlar mənəvi olaraq doymuş olsalar yəqin ki, maliyətinin 1 manat olduğunu bildiyi çay və çizkeykə 10 manat ödəməz... Sırf bunu təqdim edən məkanın verdiyi imic və xidmətçilərin gülərüzlülüyünə...

“Marketinqin evi yıxılsın” deyəndə də qınayırsız məni...

Girişsiz sonluq...

2009-03-04T12:55:00.001+02:00

Dünən maraqlı bir məqam oldu. İşə biraz gec gəldim və müdürlə biraz onun diplom mövzusu barədə müzakirə apardıq – 2 saat. Xam bir fikirdən başlayan müzakirə az qala diplom mövzusunun adının müəyyənləşməsinə qədər gətirib çıxardı. Axırda maraqlı və faydalı sayıla biləcək bir mövzuda qərar qıldıq. Mövzu isə sənayə bazarlarında satın almanı müəyyən edən faktorlarla bağlı oldu. Bilirəm cümlə içərisində heç bir məna ifadə etməyən və standart diplom başlıqlarına bənzəyən bir halı var. Amma düşünəndə ki, bu çalışma B2Bdə nəticəyə getmək üçün lazım olan marketinq alətlərini və faktorları müəyyən etməyə çalışır faydalı bir iş ola biləcəyinə inam artır. Düzü müdürün ilk başda nəzərdə tutduğu mövzu bu deyildi. Amma söhbət əsnasında bunu təklif etmək beynimdən keçdi və açıqlama qaneedici oldu... deyəsən:)
Sonradan düşündüm ki, görəsən bu mövzu haradan çıxdı. Biraz mülahizə sonrasında qənaət gətirdim ki, bundan öncəki mövzunun şərhlərindəki söhbət şüuraltıma yerləşib və söhbət əsnasında ortaya çıxıb. Ola bilər.
Maraqlı məqamları tamamlayan cəhət isə dünən 6 aydır çalışdığım iş yerimi tərk etmə qərarımı açıqlamamdı. 6 ayda nə şirkət, nə sektor, nə də B2B bazarı haqda bloqa yazı yazmadım. Dedim elə hazır hər şey bir araya gəlmişkən bu müddətdə B2B haqda apardığım müşahidələrin ən önəmlisini sizinlə bölüşüm.
Üstəlik, bunların yanında nəzəriyə-praktika məsələsində Aygünün, marketinq-satış məsələsində Rüstəmin irad tutduqları bəzi məqamlarda səhv anlaşıldığımı da ifadə etmiş olum.

Giriş uzun oldu, amma qorxuram yazı daha uzun ola:)

Etiraf edim ki, bu mövzu ilə bağlı ədəbiyata dərininə göz atmadım. Bu haqda 1-2 məqalədə elə yazacaqlarıma yaxın bilgilər var idi. Amma sadəcə bəndlər kifayət etmir. Ona görə də Amerikada aparılan araşdırma “əlaqələr”i vacib faktor kimi üzə çıxarsa da, ondan qəsdin nə olduğu vacibdir.

Bizim müzakirələrimizin nəticəsində isə 5 faktor önə çıxdı:
- Qiymət
- Əlaqələr
- Marka
- Məhsulun spesifikasiyaları
- Distribyusiya

Bunların açıqlamasını rutin bir qiymət tələbi üzərindən aparmağa çalışacam. Potensial müştəri məhsullar və rəqəmlərin verildiyi bir siyahı göndərir və qiymət tələb edir. Təbii ki, bu halda 2-3 gün sonra ofisə daxil olan qiymət təklifləri arasında ən ucuz olan tərcih edilə bilər. Amma bu mərhələ analiz edildikdən sonra markalar nəzərdə tutulur və daha yaxşı olana 2-3 faiz artıq ödəmək qəbul edilə bilir. Bir çox təklifdə (məhsulun cinsindən asılı olaraq) standartlar və sertifikatlar tələb edilir. Bir qism üçünsə referanslar tələb olunur. Nəhayət bu məhsulu neçə gündə, haraya qədər çatdırmanın mümkün olacağı araşdırılır.

Bu təbii ki, ən bəsit bir misaldı. Və amerikan kitablardan da oxumaq olar.

Amma dərinə enəndə görürük ki, vəziyət Vebsterin yazdıqlarından fərqlidir. Təbii ki, Türkiyə və Azərbaycandakı vəziyət nəzərdə tutulur. Vebster sağlam rəqabət mühitində olan şirkətləri örnək alıb buna bənzər nəticələrə varır. Elə göz atdığımız məqalələrdə də faktorlar bu şəkildə açıqlanır. Amma onlar haradan bilsin ki, şirkət adına alımı reallaşdıranlar “otkat”sız işə imza atmır. Bu isə təbii ki, yuxarıda verilən 5 tutarlı və sağlam marketinq faktorundan biri deyil... bu dəqiqdir. Eynən də rüşvət, tapş, kişini oğlunu işə götürüb sifarişləri “qomarlamaq” vs.

Və iş orasındadı ki, bu məqamlər B2B dövriyəsində ciddi paya sahibdir. Məsələn çalışdığım şirkət daxili bazarda olan təklif tələblərinin 90 faizini sifarişə çevirtdirir. Qiymət bəzən baha olsa da, mal bəzən gec verilsə də vs.

Təbii ki, reklam və kütləvi tanıtım çox cılız rola sahib olsa da, bəzən formalaşdırılmış imic və marka dəyəri çox faydalı olur. Amma hər şey qiymət və əlaqə ilə bağlıdır. Bax bu əlaqə bəzən Vebsterin nəzərdə tutduğu əlaqədən olmur. Bu halda isə satışa aparan marketinq olmur.

p.s. Yeni praktıka vs. nəzəriyə? Nəzəriyə göydən düşmür ki, praktikadan fərqli olsun. Sadəcə ya yazılanların vaxtı ötə bilər. Ya da Amerikan professorların yazdıqları üçün çox tez ola bilər. Qərbli yazarların yazdığı nəzəriyələrin böyük bir qismi Azərbaycanda elə baş altına qoymaq üçün var.

Marketinqsiz satış, satışsız marketinq

2009-02-23T09:01:00.002+02:00

Bir həftədir ağlımda fıralanan bu cəzbedici başlığı yazıb oturmuşam. Son zamanlardakı adəti halım üzrə yenə giriş cümlələrini yazıb sildim. Ona görə də bu mənasız girişə görə üzrlü sayın.

Əslində bu yazıda yazmaq istədiyimi qismən başlıq sizə çatdırır.

Biri deyir olar, digəri deyir olmaz. Mənsə nə ona, nə buna qulaq asmadan istəyirəm ki, marketinqsiz də satışın gerçəkləşə biləcəyinə dair və satış gətirməyən marketinqin nə xeyri olduğuna dair mövzularda mülahizələrimi çatdırım.

Başdan deyim ki, doktoranturasını eləməklə deyil ki, marketinqin bir elm olduğu fikrinə qəti qarşıyam. Marketinq ticari bir fəaliyətdir. Daha dəb olan bir ifadə ilə - Şirkət funksiyasıdır. Sosyal və siyasi məqsədlərlə marketinq alətləri istifadə olunur... Bu ayrı bir mövzudur.

Amma elə dediyim kimi, ayrı və marketinqin ümumisi içində xırda bir mövzu...

O ki qaldı, marketinqin əsas məqsədinə... O şirkətin mənfəətini artırmaqçün edilən bütün işlərdir. O bu hədəfə istiqamətlənmiş yenilikləri, strategiyalar, haray-həşirlər, hamballıqlar vs. Hər şeydir...

Rəqabət artdıqca kompleksləşən və nəzarəti çətinləşən bir işdir.

Məsələyə buradan baxanda şirkət mənfəət əldə edirsə və satışları varsa deməli marketinq icra edilir...

Amma məncə...

Hər satış marketinqin nəticəsi deyil!!!

Həəə... Bəs onda satış göydən düşmürsə və müştərini bu addımı atmağa sövq edən zəmin hazırlanmalıdırsa yuxarıdakı cümləni necə açıqlayacayıq?

Belə görürəm bu cümləni azad və şəffaf bazar iqtisadiyatı yaşayan (nisbi olaraq – daha yüksək səviyədə) ölkələrdə açıqlamaq çətin olacaq amma adicə “monopoliya” şəraitində satış məsələsi var ki, heç kim monopoliyaya “kişi kimi” çatmağın mümkünlüyündən danışa bilməz. İstisnalar da ki, qaydanı pozmaz... Microsoft...

Odur ki, Porterin 5 rəqabət faktorunun/rəqabətçi gücünun (Five Force) əksik qaldığı rahatlıqla deyilə bilər. Bəs hökümət/dövlət?

Bu fikrimi dəstəkləyən misal vermək istədim... Sonra dedim ki, Azərbaycan belə misallarla doludu. Gözü açıq hər kəs bu misalları rahatlıqla görə bilər.

Əslində B2B-də marketinqsiz satış halları üstünlük təşkil edir. Hə bax, deyilsə ki, son istehlakçı ilə bağlı olan satışlar mütləq müəyyən marketinq fəaliyəti qarşılığı baş verir... Bununla razılaşaram. Amma o da tam deyil.

Di gəl ki, bu sahədəki, marketinqsiz satışlar da elə qaydanı pozmayan istisnalardandır.

Satışsız marketinq isə...

3 cür olur:

Biri yuxarıda bəhs etdiyim o sosial və siyasi motivli marketinq istifadəsidir ki, orada real bir satış olmasa da, nəticədə gözlənilən bir mənfəət var: siyasi nüfuz, seçicilərin səsləri, cəmiyətdəki davranış dəyişiklikləri, bilinclənmə vs.

Nəticədə bunlar gerçəkləşdikdə marketinq hədəfinə ulaşmış olur və satış gerçəkləşir.

Digər ikisi isə uğursuz marketinq fəaliyətidir. İstifadə olunduğu hal üçün keçərli olmayan marketinq addımlarının sınanması. Burada ya hədəf kütlə o fəaliyətlərə hazır olmamış olur ki, bu hal bizim kimi yetişməmiş bazarlarda əcnəbi təcrübənin uğursuz adaptasiyasına aiddir. Digər halda isə köhnəlmiş üsullar sınana bilir. Bu isə gecikmiş kopyalama hallarıdır.

Bəzən isə bu uğursuz marketinq addımları nə plagiat, nə adaptasiya, nə də imitasiya olur. Sadəcə yenilik doğru yer və zamanda ortaya atılmamış olur.

Ona görə də, marketinq əslində satışa gedən yolları “ayırtlamaq” və “asfaltlamaq”, ayrıca “eskalator çəkmək”, hətta “kənarlarına ağac əkmək” fəaliyətləri olsa da, artıq bunlardan dərinə enibdir. Ona görə də baş çıxarmaq çətinləşibdir. İndi ağacın pöhrələmə prosesini və asfaltın tərkib hissəsini bilmədən marketinqdə uğurlu olmaq olmur.

Di gəl ki, bir tərəfdə bu qədər qarmaqarışıq proseslər yaşansa da, digər tərəfdə ibtidai mübadilə üsulları ilə milyardların döndürüldüyü çarxlar mövcuddur.

Ona görə marketinqsiz də satış olur. Amma nəsə o satışdan əldə olunan pul biraz “əl çirki” olur. Ehtiyatlı olmaq lazımdı. Allah qorusun! Sonra o çirk bizimlə bərabər o tərəfə getməsin...

p.s. Təmiz marketinq – halal qazanc!

Geniş-Dar

2009-02-12T09:36:00.000+02:00

Dünən TV-dən Türkiyənin Beynəlxalq Valyuta Fonduna (IMF) yenidən borc üçün müraciət edəcəyi və buna bənzər “böhran söhbətləri” gedirdi. Bu yerdə IMF-in kimə aid olduğu və hansı ölkənin maraqları üçün çalışdığı müzakirəsi başlandı.

Amerika deyildi... Fəqət, Amerika özü də bir məqsəd üçün var axı...

Əslində bu tipli dünyanı sümürən hər bir qurum və ya fondun başında “500 ailə”nin olduğu məlumdu. Düzdü, baxır kimə...

Müxtəlif mənbələrdən bu haqda bilgilər əldə etmiş olarsız. Böhranda ərəblər və ruslar sarsıldı. Amma başda Rokfellerlər olmaqla maqnatlar qazandı... Bilderberq qrupunun toplantıları... vs. Vi.

Adətən belə söhbətlər açılanda düşünürəm:

Axı bu gücə və sərvətə sahib olmaq üçün ciddi əziyət çəkmək və güc sərf etmək lazımdı. Üstəlik bir şey də var ki, bu gücə yiyələnmək üçün 3-5, 15-20 il yetməz. Bəlkə 30-40 il çalışacaqsan və bu səviyəyə çatacaqsan.

Bəs əgər bu işlərə 10-12 yaşında belə başlamış olsa 50 yaşında belə böyük hökmranlığa sahib olmaq nə məna kəsb edir? Tutalım bundan sonra daha 30 il yaşadın. Nəticədə, vaxt gəlir və sənin də qapını döyür... ölüm...

Sonra?

Bu suallar bizim şirkətin sahibi və departamentin dul (qadın) müdürünü də görəndə ağlımdan keçir.

Sadəcə uşaqlara daha yaxşı bir gələcək buraxmaq üçün mü?

Xeyr!

Onunçün 60 yaşında belə gecəni gündüzünə qatmağına ehtiyacı yoxdu. Çünkü onun bundan sonrakı 20 nəsli təmin olunub. Bununçün idarəetmə manyakı və dul qalacaq qədər sərbəstlik arzusuna da dəyməz.

İkinci misaldan bu dünyada çoxdu və bu güc çox limitli olduğu üçün “eqonu razı salmaq” faktoru yetir. Amma “500 ailə”nin etdikləri və gücü bu faktorun sərhədlərini çox çox aşır.

Üzərində düşünməyə dəyər...

Biraz düşündüm və əminəm ki, qısa bir ömürlə sərhədləndiriləcək bir əziyət deyil bu. Bu zəhmət ancaq ölümdən sonra da işinə yarayacaq bir şey üçündür. Daha da genişləndirim...

Məncə insanı bu qədər zəhmətə motivasiya edə biləcək yeganə şey DİNİ İDEOLOGİYAdır. Bir missiya...

Nə eqonun trilyon dollarlara və dünyada böhran çıxardıb özündən geridə qalan hissəni iflic duruma salmağa ehtiyacı var, nə də varislərinin... Eqonu razı salmaq üçün mədhiyələr eşitmək yetər, uşaqları razı salmaq üçünsə 100 milyon dollar. Daha bunlarçün kino, musiqi, idman, media, xəbər, kitablar, seriallar, markalar və ağlınıza gələ biləcək hər yoldan öz missiyasını dünyaya nüfuz etdirmək lazım deyil.

Nəticədə bu gücə sahib insanlar 30-40 il əziyət çəkib, öz əziyətlərinin meyvəsini dadmasalar da, başlarını yastığa qoyarkən böyük bir missiyanı yerinə yetirməyin həzzini dadırlar. Buna görə də, hər bir millət və onun fərdi müəyyən missiyaya köklənməlidi ki, ciddi uğurlar əldə etsin.

Bax bizdəki bu əksiklik önümüzü kəsir. Futbolçularımızın ildə bir neçə yüz min dollar maaşı gördükdən sonra oyunundakı enişin əsas səbəbi fokusun idman yox, qurduğu biznesə yönəlməsidir. Müğənnilərimizin 22 yaşında nə isə 33 yaşında da o olmasının və püxtələşməməsinin səbəbi o səviyəsi ilə toylardan kifayət qədər pul qazanmasıdır... Çünkü onlar bu işi pul üçün görür... Daha da dəqiq bəsit fiziki ehtiyaclarını ödəmək üçün... Bax Hollivudun sənətçiləri isə o idelogiyanın ən başlıca daşıyıcılarıdır...

Hələ də çox dar düşüncələr ilişib qalmışıq...

Buğda...

2009-02-12T00:03:00.005+02:00

Madam ki, bu aralar sıxıntıdan mı, oxuya bilməməkdən mi, nədən mi bilməm heç nə yazammıram, gəlin sizə müəllifi filan da bəlli olan bir maraqlı lətifə yazım.

Lətifə məşhur sloveniyalı filosof və sosioloq Slavoj Jijek (Slavoj Žižek) tərəfindən yazılıbdı.

Deyir ki, bir gün bir kompleksli insan varmış. Özünü buğda olaraq görürmüş. Nə vaxt küçəyə çıxsa qayıdıb evə qaçırmış. Çünkü ətrafındakı bütün insanları da toyuq olaraq düşünürmüş. Və elə bilirmiş "bütün toyuqlar" onu yemək isəyir.

Beləcə dəli olmaq üzərə olan "bizim buğda" gedir həkimin yanına ki, bircə sən insan adamsan:) bəs kömək elə bu toyuqlar məni yeyəcək. Həkim də buna seansın biri 50 dollardan psixoloji məsləhətlər verir. Nəysə ki, gəl zaman get zaman buğda yavaş yavaş qol-qanad açır və insan olduğunun fərqinə varmağa başlayır.

Düzü bu proses də problemli olur biraz. Çünkü nəticədə bir insan yetişdirmək elə asan şey deyil.

Amma nəhayət bu "buğda" "hazıram və küçəyə çıxa bilərəm" deyib qədəm basır el içinə.

...

Amma biraz keçmir ki, təngənəfəs qayıdır doxturun yanına...

Həkimin nə sual verdiyini və nə təlqin etdiyini təxmin etmək olar.

Bizim "buğda" isə o an cavab verir:
"Mən buğda olmadığımı başa düşdüm e... Bəs hardan bilim ki, onlar da toyuq olmadığını anlayıb?"
...

p.s. ...

Niyə dil?

2009-02-01T23:39:00.003+02:00

Türklərin bir qəşəng sözü var: “Bir lisan, bir insan!”

Bu sözün dərinliyini düşünəndə fərqli dilləri bilməyin necə dəyərli bir şey olduğu ortaya çıxır. Dil ilə bağlı maraqlı yanaşmalar var. Yəqin ki, hər kəsə maraqlıdır ki, bütün insanoğlu Adəm peyğəmbərin nəslindən gəldiyi halda niyə belə fərqli irqlər və ən əsası fərqli dillərdə danışan insanlar mövcuddur...

Bu mövzuda müxtəlif fərziyələr mövcud olsa da, onları hələlik saxlayaq. Gələk ona ki, dil bir millətin xəmirini yoğuran ən vacib faktoların da ən vaciblərindəndir. Hər bir millət öz həyat tərzini, mənliyini və mentalitetini öz dilində daha yaxşı anlayır, qavrayır və açıqlayır.

Dilin tərkibində mövcud olan/olmayan sözlər belə o millətin necəliyi ilə bağlı ipucları verir.

Deməli belə...
Buraya qədər hər millətin mənliyinin ifadəsi olan və ona məxsus olan dildən bəhsetdik. Daha doğrusu dilin kimlik bildirən və ayırıcı xüsusiyətindən. Amma bir də dilin ünsiyət vasitəçiliyə də var axı.

Yəni millətləri bir-birindən ayırıb müəyyən coğrafiyada yerləşən kütlənin ortaq nöqtəsi olduğu kimi, məsələyə qlobal yaxınlaşdıqda da fərqli millətdən olan insanlar bir-biri ilə dil vasitəsilə ünsiyətə keçir.

Burası da aydındı.

İndi yuxarıda yazılan bilgilərə biznes və marketinq cəhətdən yanaşaq.

İnsanlar dil vasitəsilə ünsiyət qurur. Milliyətindən və ana dilindən asılı olmayaraq bunu yerinə yetirmək üçün məhz danışıq lazımdır, mimika və jestlər yetməz. Amma insanların özünü ən yaxşı ifadə etdiyi dil ana dilidir. Ya da... Ana dili qədər səlis istifadə etdiyi başqa bir dil.

Buradan son vaxtlarda Azərbaycanda və hətta hər yerdə işəgötürmə zamanı ingilis dilinin niyə belə əhəmiyətli sayılmağına doğru gələ bilərik. Əminəm ki, tələblər arasına əcnəbi dil əlavə edənlər “bir mühasibin ingilis dili nəyinə lazım axı” sualını özlərinə vermir də. Amma top menecment deyilən səviyədəki insanlara bu lazımdır. Ona görə yox ki, dəb belədir. Ona görə ki, artıq biznes dünyasının dili bu olub. Biznes isə çox qloballaşıb. Elə bunu demişkən əlavə edim ki, 2 il ərzində ingilis dilini 2 yazışmada istifadə edəcək olan işçidə “fluent english” axtarmaq və hələ buna görə 200 manat artıq maaş vermək ağılsızlıqdır... ki, bazarda bu səhvi buraxanlar xeylidir.

Yaxınlarda Davosda Tayyib Ərdoğanın çıxışını hamı gördü. İngilis yox, məhz türk dilində danışırdı. Məhz də bu səbəbdən. Fikirlərini daha səlis və rahat ifadə etmək... Onun ingilis dili bilgisi həmin nitqi ingiliscə səsləndirməyə də imkan verir amma...

Bax bu yerdə tərcüməçilərin rolu ön plana çıxır. Ən ali rütbəli menecer səlis bildiyi dildə fikirlərini ifadə edir və bilir ki, o qarşı tərəfə lazımi şəkildə çatacaq. Bu da biznes.

Çin dilinin aktuallığının artması mütləq yada salınmalıdı. Çinin hər küçəsində emalatxana var. Və orada bir sahib və 30 fəhlə var. Onların işi modeli görüb ən qısa vaxtda minlərlə kopyasını istehsal etməkdir. O sahib əksərən ancaq çin dilini bilir. Orada bir də komisyonerlər var. İngilis dili bilirlər və əcnəbilərin o emalatxanalarla anlaşmasını təmin edirlər. Dolayısıyla əcnəbi sifarişçi çin dilini bilsə emalatxanayla birbaşa əlaqə saxlayıb xərtcləri minimuma endirə bilər.

Son zamanlarda ən dəbdə olan dillər arasında çin dilindən savayı ərəb, rus və ispan var. Çünkü bu dilləri danışan insanlarda çoxlu pul və perspektiv var.

Dünya belə dünyadı... Pul və güc kimdədisə onu dilində danışır...

Marketinq elmi? O nədir?

2009-01-26T00:28:00.003+02:00

Daha öncədən də xəbəriniz olar: “Əlahəzrət” “Elmi fəlsəfə” dərsi (!!!) üçün marketinqin elmi tərəfi və tarixi haqda iki məqalə hazırladıq. Hələ də tamamlanmasa da, əsas işlər bitib və redaktələrdən sonra bir işə yarayacağına inanırıq.

O çalışmalar sayəsində ədəbiyat oxumağa geri qayıtdım belə deyə bilərəm. Keçən ili xatırladım 2-3 günlük. Hə ki, xeyli oxumaların ardından ortaya iki qənaətbəxş “takım işi” çıxdı. Amma ən önəmli nəticə məncə heç də bu deyil. Şəxsim adına deyə bilərəm ki, marketinqin elm olmadığı istiqamətində kəskin olan fikrimdə cüzi yumşalma oldu. Şelbi Hantın 33 il əvvəl ifadə etdiyi fikrin mənə də qismən məntiqli gəlir.

Marketinqə elmi yanaşmanın tarixi proseslər ilə necə dəyişdiyini qısaca çatdırdıqdan sonra bu fikrimə qatılanlar olacaqdır.

Marketinqin bir fenomen olaraq varlığı insanın varlığı ilə başlayıb bəlkə də. Bəziləri ilk marketinqçinin Həvvaya qadağan olunmuş meyvəni “sırıyan” şeytan olduğunu belə iddia edir. Amma həqiqətən, barter ilə bərabər marketinq də başlamışdır. Ən ibtidai formayla olsa belə. Amma bu işə konseptual olaraq yanaşma 20-ci əsrin ilk illərində başlamışdır. İlk “reklam”, “satış” “pərakəndəçilik” və “yayım-dağıtım”ı bir araya gətirən iş olaraq ortaya çıxıbdı.

Şelbi Hant (Shelby Hunt)...

1950-ci illərə qədər elə bu şəkildə də davam edib. Əsasən şirkətin ən təməm funksiyalarından biri olaraq qəbul edilib və bütün düşüncə və fikirlər də bu istiqamətdə olub. İnkişaf tempi də istər tətbiq, istər akademik istiqamətdə çox zəif olub. Məşhur “baby boomer”lər, II Dünya müharibəsi sonrası “istehlak partlayışı” həm də “marketinq partlayışı”na çevrilib.

Bax bu illərdə ilk dəfə marketinqin elm olması (Bartels, 1951) və nəzəriyəsi (Alderson və Cox, 1948) haqda söhbətlər peyda olub. 20 il bir şirkət funsiyası olan marketinqin mənfəət işi olduğu, insan psixologiyası ilə əlaqəli olsa və iqtisadi, psixoloji və sosioloji nəzəriyələrdən təsirlənsə belə elm sayıla bilməyəcəyi çox araşdırmaçı tərəfindən qəti şəkildə ifadə olunub.

...sevməsəm də Filip Kotler...

Bu illərdə marketinqdə çevrilişlər bir-birini izləyib. Ən böyük çevriliş isə Kotlerin marketinq ədəbiyatına daxil olmasıdır. Levy ilə bərabər 1969-da yazdığı “Broadening the concept of marketing” məqaləsi ilə “bomba partlatıb”, 1971-də Zaltmanla birgə “Social marketing”dən danışıb az qala nöqtəni qoyublar. O vaxtacan Bartels də (1968) ilk marketinq nəzəriyəsini təqdim etmiş olur. Hant isə bu iddianı (1971) çürüdür. Bagozzi isə bir neçə il sonra (1975) böyük əksəriyətin qəbul etdiyi “Marketing as exchange” nəzəriyəsini ortaya atır.

...və Riçard Bagozzi

Nəticə etibarilə, bu illər ərzində marketinqin sadəcə bir şirkət funskiyası və mənfəət məqsədi güdən vasitə olmadığı fikri qəbul etdirilir. Marketinq sosial, psixoloji və davranış istiqaməti də olan bir fenomendir. Tam olaraq bir elm olmasa da, sırf bu tərəfi ilə elmi sistemə uyğundur. 1980-ci illərdən etibarən isə marketinqdə müxtəlif elmi modellər və elmi metodlar sınanır və artıq bu yolla marketinqin elm kimi qəbul etdiriləcəyinə inanılır.

Marketinqdə elmi metod çox uğurla istifadə olunur, hər bir proses rəqəmləşdirilə bilir, gələcəyi təxmin etmə fürsəti verən modellər qurula bilir. Bunlar bir şeyin elm olaraq qəbul edilməsi üçün ən vacib faktorlardır. Fəqət çox önəmli məqam da odur ki, bu faktorları həmişə təmin etmək olmur. Ona görə də marketinqə tam mənada “elmdir” mühakiməsi ilə yanaşmaq hər zaman şübhəli olacaq. Mənsə heç kar gətirməyən və sosial-psixoloji aspektlərini yaxşı bilsəm də bu fikrə qatılmayacam. Çünkü marketinq sosiologiya, psixologiya, antropologiya və sosial psixologiya elmlərinin gördüyü bir çox işi yerinə yetirir. Fəqət ticari məqsədlə. Heç bir zaman “elmin inkişafı” kimi bir idealist hədəf nəzərdə tutulmur. Zatən (türk qardaşlarımız demiş) bu məqsədlə elə o elmlər özü işləyir. Hərhansı psixoloji araşdırmada ticari məqsəd daşımasa, o elə psixoloji araşdırma olur; marketinq araşdırması olmur ki.

Necə deyərlər, marketinq insan psixologiyasını ticari məqsədlə idarə etməkdir :) bu da özümdən...

Yuxarıdakı referanslar

Alderson, W., Cox, R., (1948), Towards a theory of marketing, Journal of Marketing, Vol.13, No. 2, 137-152.

Bagozzi, Richard P., Marketing as Exchange, Journal of Marketing, Vol.39, No.4, 32-39.

Bartels, Robert, (1951), Can Marketing Be a Science?, The Journal of Marketing, Vol. 15, No. 3, 319-328.

Bartels, Robert, (1968), The general theory of marketing, Journal of Marketing, Vol. 32, No. 1, 29-33.

Hunt, Shelby, D., (1971), The morphology of theory and the general theory of marketing, Journal of Marketing, Vol. 35, No. 2, 65-69.

Hunt, Shelby, D., (1976), The Nature and Scope of Marketing, Journal of Marketing, Vol. 35, No. 2, 65-69.

Kotler, Philip ve Gerald Zaltman, Social Marketing: An Approach to Planned Social Change, Journal of Marketing, Vol. 35, Jul., 5-13

Kotler, Philip ve Sidney J. Levy, (1969), Broadening the Concept of Marketing, Journal of Marketing, Vol. 33, Jan., 15-21.

Düşüncə və anlayış...

2009-01-22T17:19:00.003+02:00

...və 1 il!

İndi danışacağım məqamla ilə həyatda qarşılaşmamış insan ola bilməz. Çünkü bu yazının mövzusu olan, başlıqdakı fenomenlər də həyatda tarazlıq faktorlarından ikisidir və ən əsası yanaşı addımlayır.

Daim düşünmüşəm, “çətin insan” nə deməkdir?”, “insanlar niyə yola getməz?” vs. Belə sualların hamısının cavabı bir və vahid deyil təbii ki. Vəziyətə və şəxsə görə dəyişir. Amma ikili münasibətdə əsas rolu oynadığını düşündüyüm məqam məhz “düşüncə”-“anlayış” proporsiyasıdır.

“Düşüncə” insanın müxtəlif məqamlarda nüansları qaçırmaması və belə demək mümkünsə qarşıdakını və vəziyəti oxuya bilməsidir. Anlayış isə qısaca ifadə edəsi olsaq “düşüncəsizliyi” bağışlaya bilməkdir.

Maraqlıdır ki, Azərbaycan cəmiyətində ikisinin cəminə “ponyatka” deyilir. Amma gənclərin əlində silaha və bayrağa çevirdiyi “ponyatka” biraz fərqlidir. Belə demək mükünsə - düşüncədir, amma anlayışsızlıqdır. Yəni prinsipə görə gərək hər şeyə düşüncən yetsin. Amma əvvəla hamı eyni təlimə, tərbiyəyə və çevrəyə sahib deyil. Bu da o deməkdir ki, hamı üçün dəyər mühakimələri eyni deyil. Üstəlik, nəzərə alınmalıdır ki, insan hər an eyni dərəcədə gözüaçıq, rahat və dolayısıyla “düşüncəli” ola bilmir.

Bax elə onsuz da, “anlayışlı” olmaq bu mərhələdə lazım olur. Çox məqamlarda dostlar tərəfdən düşüncəsiz davranışa tuş gələ bilirik. O an, türk qardaşlarımız demiş “erdem”, yəni “böyüklük” və “müdriklik” anlayış nümayiş etdirməkdir.

Biraz incə mövzudur. Moizə oxumaq rahatdır, amma iş tətbiqə gələndə balansı qorumaq həqiqətən çətin olur. Allah hamıya sözünüz həqiqi mənasında “ponyatkalı” olmağı və “ponyatkalı” çevrə nəsib eləsin!..

Düşüncə və anlayış ikili münasibətin qidasıdır

P.S. Bu “ponyatka”nı xırdalamırlar. O bütöv halda daha böyük dəyərə sahibdir.

P.P.S. “bir şey və digər bir şey” tipli yazılar davam edə bilər:)

P.P.P.S. Bu gün blogumun ilk yazısının qələmə alınmasından 1 il ötür. Azdan-çoxdan yazdım, sizlər də oxudunuz. İndiyə kimi bloguma baş çəkən və şərhləriylə aktiv iştirak edən hamıya dərin təşəkkürlər!!

Nəzəriyə, tarix, fəlsəfə, elm...

2009-01-20T00:10:00.003+02:00

Bir neçə vaxtdı özəl sektorda olan bir marketinq işçisi üçün sıfır əhəmiyət və marağa sahib mövzularla məşğulam - marketinqin fəlsəfəsi, tarixi, nəzəriyəsi, elmi vs. Əvvəlcə tarixlə bağlı uzun bir çalışma, ardında nəzəriyə, elm, konspet qarışıq bir məqalə.

Hə ki, bu sahələrdə necə işlər görüldüyündən xəbər tutduq. Bu öz yerində. Hələ bir bunu sizinlə bölüşəcək qədər maraqlı da gəldi. Bartelsi tanıdım, Bazzelli, Hantı, Baqozzini kəşf etdim. Çoxuna bu mövzular yəqin ki, soyuq və mənasız görünür. Amma marketinqin bir əsrdə necə dəyişildiyini, niyə elm olmadığını, necə elm ola biləcəyini, şirkətlərin marketinq departamentindən artığı olduğunu, görmək üçün tarix oxumaq lazım imiş.

Bugün güc bəla çatdırdıq çalışmanı. 9 saat sonra da imtahan var. Bu arada dualarınızı istəyim. Ondan sonra 22 yanvara özəl mövzunu yazdıqdan sonra, sıra gələcək məqaləmizdən sizə təqdim edəcəyim xülasəyə.

Rüstəm kimi məndə də birdən əhvalımdan yazmaq həvəsi peyda oldu. Üstəlik dedim biraz gələcək yazılardan bəhs edim. Bir də yeri gəlmişkən internetdə gəzinərkən bunu gördüm:)

Hörmətlə,

Nəzəriyə v(ə)(s)(.) Praktika

2009-01-13T23:36:00.000+02:00

Marketinqlə maraqlanan gündən nəzəriyə ilə praktikanın qarşı qarşıya qoyulduğunu görürəm. Elə hey “həyat nəzəriyədə yazılan kimi deyil, praktika vəziyət başqadır” ifadəsini eşidirəm. Kimi haqlıdır, kimi sadəcə “risovkalıq” eliyir və əslində praktikadan dəm vursa da, kitabdan cümlələrlə danışır, kimi ondan-bundan eşitdiyi şablonu dilə gətirir vs.

Həmişə tərəfində olduğum mövqe isə nəzəriyə ilə praktikanın bu qədər zidd cəbhələr kimi qələmə verilməməsi gərəkdiyi olub. Nəticə etibarilə nəzəriyə praktikadan süzülmüş olur. Ən azı bu menecmentlik üçün belədir.

Mənə həmişə maraqlı gələnsə “madam ki, nəzəriyə belə mənasızdır, onda niyə yazılır” sualının cavabı olub. Çünkü eşitdiyim mövqelər az qala “nəzəriyə oxuyub başınızı xarab eləməyin” şəklində olub. Amerikanlar demiş - “bull-shit”!!!

Bəli nəzəriyəyə aludə olmaq və reallıqlardan uzaqlaşmaq olmaz. Çünkü kitablarda verilən istiqamət həmişə “ceteris paribus” vəya normal şərtlər üçündür. Praktikanın ən vacib qatqısı mənfi təcrübələrdən öyrənilən şeylərdir ki, kitabların bunu verməsi maaləsəf mümkün olmur. Di gəl ki, nəzəriyə praktikanın dar sahəsindən çox daha genişdir. Bu üstünlüyü isə iş prosesinin hərhansı bir mərhələsində imdadımıza yetməyə qadirdir.

Məncə nəzəriyə yiyələnmək, yəni təhsil şərtdir. Bu təcrübəyə keçmədən öncə tamamlanılması gərəkli olan bir mərhələdir. Nəzəri cəhətdən buraxılan boşluqları müəyyən müddətdən sonra doldurmaq olmaz. Halbuki düzgün bilgi öyrənilmiş olsa, formalaşmış iş aparma tərzindəki səhvliklər daha az olardı. Nə demək istədiyimi iki müqayisə ilə çatdırmağa çalışım.

Nəzəriyə ilə təcrübə arasındakı əlaqəni iki fərqli örnəyə bənzətdim nədənsə.

1. Bir dili bilmək iki cəhətdən olur: qrammatik və danışıq. Türkiyədə olduğum müddətdə gördüm ki, qrammatikanı doktorant olan türklərin belə çoxundan yaxşı öyrədiblər bizə. Eynən də bir çox dostum əla qrammatik bilgiyə sahibdir. Amma di gəl ki, öz fikrini ifadə etməkdə Türiyə türkcəsindən buranın yerliləri qədər məharətlə istifadə etdiyimi deyə bilmərəm. Çinlilər TOEFL-da 640-650 xal yığıb ən super universitetlərə yol tapdılar. Sonra məlum oldu ki, onlar sadəcə “dilin nəzəriyəsi”ni öyrəniblər. Və danışıqda çox zəifdirlər. Yəni kitablardan minlərlə söz öyrəniblər. Amma Floridada bazarda duran qara ingiliscə axıcı danışır. Sadəcə 500-600 söz ona bəs edir. Bax burada nəzəriyəyə yiyələnən əcnəbi ilk başda danışıqda problem yaşayır. Vaxt ötdükcə o bazardakında inkişaf olmasa da, əcnəbi təcrübənini içinə daxil olduqca (ingilisdilli cəmiyətdə yaşadıqca) danışığını da mükəmməlləşdirir, hətta elmi yazılar yaza bilir.

2. Müharibə zonalarından həmişə xəbərlər alırıq. Bəlkə yüzlərləsini oxuyuruq. Amma bircə dəfə orada olmağın “toxunuş”u hamısından dəyərli olur. Di gəl ki, hər şey bitdikdən sonra zonaya gedənin bilgisi gördükləri ilə sərhədlənmiş olur. Kənardan bütün mənbələri izləyən isə anbaan analizləri oxuduğu üçün bütünə baxa bilir, fərqli mövqeləri qarşılaşdıra bilir. Sadəcə bir anlıq orada olması isə bütün deyilənləri süzgəcindən keçirməyə yetərli olacaqdır. Di gəl ki, isti zonaya getmiş olsun. Yoxsa bilikləri elə “nəzəriyə”dən ibarət olacaq.

Demək istədiyim odur ki, nəzəriyə insana fərqli mülahizələri süzgəcindən keçirib öz fikrini və tərzini formalaşdırmağa, daha çox bilgi əldə etməyə, daha geniş yanaşma qazanmağa vs. kömək edir. Amma mütləq təcrübədən keçməsi lazımdır. Bax o zaman nəzəriyədən uzaq qalanlardan üstün mövqeyə keçə bilir. İstedad da varsa mütləq bilikləri iş prosesində qarşısına çıxır və qərar vermə zamanı daha efektiv ola bilir. 3-4 il artıq oxumaqdan ziyan gəlməz. Yetər ki, təhsil təhsil olsun.

Dəyər

2009-01-06T22:14:00.002+02:00

Dünən Almaniyada bazarda satıcılıq edən Azərbaycanlı rəssam haqda xəbər oxudum. Elə ondan biraz əvvəl də Bekhemin, sonra isə Əmrənin az qala futbol oynamadıqları halda milyonlar qazandığı haqda digər ikisini. Sonra düşündüm: Əmrə vəya Bekhem nə edirlər ki milyonlar qazanırlar? Da Vinçinin “Mona Liza”sı nədir ki milyonlara dəyir? Bəs o rəssamın nəyi əksikdir ki alver edib çörək pulunu çıxarır?

Qəliz suallardır bilirəm.

Bu sualları burada qoyub keçək bir digər tərəfə. Xüsusilə 90-cı illərdən sonra marketinq bir fenomenin ətrafında fırlanmağa başladı. Elə bir fenomen ki, az qala bütün markaların reklam mesajı, mövqeləndirməsi, PR-ı, CRM-i, daha nələri nələrinə daxil oldu. Bu fenomen DƏYƏRdir. Ağzını açan “müştəriyə dəyər verməkdən”, “istehlakçıya dəyər təqdim etməkdən” dəm vurdu. Hələ də vuranlar var. Keyfiyətin inkişaf etmiş və bir “softwear” geydirilmiş halı mı desək, marketinqin oyunu mu desək?.. Amma onu bilirəm ki, “dəyər” fenomeninin dəyərini aşağı salacaq qədər istifadə olundu və türklər demiş “ayağa düşdü”. Amma nəticədə ədəbiyat və qavram olaraq istifadə bir kənara, reallıqda “dəyər” çox dəyərli bir şeydir. “Dəyər” təqdim olunan mal vəya xidmətin qiymətləndirilməsinə və tələbatına birbaşa təsir edir. Cəmiyətdə qəbul olunan “ali normalar”ın “dəyər” adlandırılması da boşuna deyil. Məsələn, Azərbaycan cəmiyətində “ata xeyir duası” deyilən şey çox dəyərlidir. Onu əldə etmək üçün övlad çox çalışır və çabalayır. Az qala “atasının etimadını doğrultmağı” həyatının məqsədi elan edir. Halbuki qərblilər üçün bu mənasız bir işdir.

Qayıdaq yuxarıdakı suallara. Bekhem zamanında əla futbol sərgiləmiş, Avropanın 3 böyük liqasının ən yaxşı klublarının formasını geymiş (İspaniya – “Real”, İngiltərə - M.Y., Fevraldan etibarən İtaliya tarixinin 1 nömrəsi “Milan”da da oynayacaq), seks-simvol, dünyanın ən arzuolunan qadınlarından biri – Viktoriya Adamsla evlənmiş bir şəxsdir. Əslində nə onun cərimə zərbəsi, nə saçının telləri, nə də arvadı insanlara funksional “dəyər” təqdim etmir. Amma beləcə o Tailandda tanrılarla yanaşı dura bilmişdir. Məsələn futbolçulardan daha çox əziyət çəkən ağırlıqqaldıranların heç vaxt bu qədər pul qazanacağını gözləməyə dəyməz.Azərbaycan cəmiyətində müğənnilik anlayışı çox fərqli şəkillərə çəkildi. Artıq kişi müğənnilərə rast gəlmək demək olar mümkün deyil. Niyə? Çünkü sənət ifa edənlər bizdə dəyər ifadə etmirlər. Çünkü onları anlayacaq kütlə demək olar yoxdur. Bəlkə də faiz etibarilə dünyanın hər yerindən daha yüksəkdir. Amma o kütlə Əzizə Mustafazadəni Azərbaycanda yaşadacaq imkana sahib deyil. O kütlə onu ancaq 2 ildə bir Azərbaycana gətirə bilir. Bax Rafət vəya Çelik isə ilin yarısını burada keçirə bilir. Çünkü Əzizəni “dəyərli” saymayanlar onlara dəyər verir. Bizdə müğənnilər toyda oxuya bildikləri ölçüdə dəyərlidirlər. Bu qədimdən də belə olub. Qarabağ haqda sənədli film seyr edən olubsa Cabbar Qaryağdını eşitmiş olar. O dahi sənətkar həmişə bəylərin məclislərini dolaşıb və o zənginlərin “mərhəməti və diqqəti” sayəsində yemək-paltar alıb. Rəmiş hər zaman ac vəziyətində ona maşın vəya ev bağışlayan fanatlarından bəhs edir. Çünkü o insanlar Rəmişin əməyini bu qədər böyük hədiyəyə layiq bir “dəyər” sayır.

Və beləcə hər şey haqda yuxarıdakıları demək olar. Pampers ortaya çıxdıqda heç kim üçün dəyər ifadə etmirdi. Birdəfəlik istifadə üçü olan uşaq əskilərinə pul ödəmək... İşgüzar ev qadınlarına soruşsaz bu axmaqlıqdır. Halbuki modern dünyada qadınların vaxtı azdır – 1, artıq onlar belə işləri görməyəcək qədər inkişaf ediblər (!!!) – 2. Əslində isə təmbəlliyin qılıfıdır bu. Qəhvə İtaliyada böyük bir dəyərdir, bizdə isə çay; “Adidas” Türkiyədə böyük bir dəyərdir, bizdə isə parıldayan dəst; blinçik Rusiyada böyük dəyərdir, bizdə isə qutab... vs.

“Dəyər” məhsulun funksional və emosional faydalarının cəmidir. Dəyər marketinqin ən böyük vasitələrindən biridir.

“Dəyər”li olmayan bir şeyi satmağa çalışmaq çətindir. Amma onu müəyyən bir cəmiyətdə dəyərli qılmaq marketinqin işidir və nəticəsi böyük uğur deməkdir. Məsələn I-Pod artıq böyük bir dəyərdir. Apple dişlənmiş almasının böyük dəyər olmasından istifadə etdi və I-Phone haqda da eyni qavramanı yaratdı.

Azərbaycanda müəllimlərin dəyəri haqda danışmadan mövzunu bitirəmməzdim. Onlar məktəbdə yox, evdə “abituryent hazırlayarkən” dəyərlidirlər. Maaş 100 manat, aylıq qazanc 2000 manat.

Əslində o qədər geniş və ən əsası kompleks mövzudu ki, yazmağa cəsarət etmirdim. Ümid eliyirəm nəysə dəyər ifadə edən bir şey çıxıb ortaya.

Qərar vermə faktorları

2009-01-02T10:52:00.001+02:00

Oxuduqlarım, təcrübələrim, araşdırmalarım və...

Bir marketinqçini fərqləndirən nədir? Onun üstünlyü nədən ibarətdir?
Bir çox sual daha əlavə etmək olar buraya. Əsas isə cavabdır. Bax o cavab üçün bir neçə cümlə yəqin ki, kifayət etməz. Bu yazıda yuxarıdakı mahiyətdə olan suallara cavab axtarmağa çalışacam.

Marketinq və ümumiyətlə menecment üçün açar söz “case”dir. Hətta marketinq prosesini “case”lər zinciri” adlandırsaq yanılmarıq mənə elə gəlir. “Case”lər hər biri öz daxilində olduğu kimi vahid halda da ələ alınmalı və analiz edilməlidir. Bu analizlər isə növbəti “case”lər üçün lazımi informasiyaları təmin etmək üçündür. Marketinqçinin buradakı rolu isə gələn informasiyaları doğru dəyərləndirib ən düzgün qərarları verməkdir. Təbii ki, bir də bu qərarların tətbiqi – şəxsən vəya idarəsindəkilərə.

Amma verilən qərarların stratejikliyi onların üzərində daha çox durmaq lazım gərəkdiyini deyir.

Bu yazıda nəzərə vermək istədiyim məqam məhz marketinqçilərin (və ümumiyətlə menecerlərin) qərar vermə zamanı istifadə etdikləri informasiyalarla bağlıdır. Xüsusilə marketinqçilərin mücərrəd olmayan, qəti bilgilərə söykənməsi lazım bilinir. Müasir marketinq intuitiv və fövri davranışı qəbul etməməyə başlayıb. Bəs onda bu bilgilər haradan alınır?

Menecmentdə qərar verilərkən 4 bilgi qaynağından bəhs edə bilərik: öncəki şəxsi təcrübələr, nəzəriyə vəya digər insanların təcrübələri, araşdırma və intuisiya. Sonuncu haqda elə sonda.

Birinci faktor əslində ən təsirlisidir. Səbəb isə hərhansı bir prosesin başlanğıcından sonuna qədər içində olunması dolayısıyla vəziyətdən tam xali olmaqdır. Elə ona görə də şirkətlər təcrübəli personları tərcih edirlər. Təbii ki, hər təcrübəli işçi gəlib sizin “xilaskar”ınız vəya “qəhrəman”ınız olmaz. Burada bir çox faktor var: sektorlar, iş mühitləri arasındakı fərq, “case”lərdə nə qədər yaxından iştirak etdiyindən və problemin çözümündə nə qədər pay sahibi olduğundan xəbərdar olunmaması vs.vi.

Bu faktor hər bir yeni “case” qarşınıza çıxdıqda daha öncə qarşılaşdığınız bənzərinin nəticəsinə istinad etmə imkanı verir. Amma burada diqqət edilməli olan məsələlər var: 1 – “hər “case” öz daxilində fərqlidir” prinsipini unutmaq olmaz, 2 – zamana görə olan dəyişikliklər ümumi nəticəyə böyük təsir göstərir, 3 – böyüklük, sektor kimi fərqliliklər nəzərdən qaçmamalıdır.

Başqalarının təcrübələri əslində dəyərli bir informasiyadır. Amma burada bütün prosesi ən xırda detallarına qədər görməmiş olmaq böyük əksiklikdir. Marketinq üçün ən vacib faktor “toxunuş”dur. O “case”ə toxunmuş olmaq və onu hiss etmək tamam fərqli bir duyğudur. Ümumiyətlə isə heç bir yerdə “case”i bütün detalları ilə görmək mümkün deyil... Heç HBS MBA-da belə:) Amma başqalarının təcrübələri çox genişdir. Şəxsi təcrübəmizdə ildə maksimum 2-3 “case”lə qarşılşırıqsa başqaları minlərlədir və onlarında onlarla, yüzlərlə təcrübəsi var. Üstəlik bu təcrübələr əcnəbi məmləkətlərdə yaşanıbca onun adaptasiyası da vacib məqamdır.

Araşdırma... Bu müasir marketinq menecmentində gün keçdikcə üstünlük qazanan faktordur. Marketinqin tətbiqdə də elmiləşməyə başlanması, istehlakçıların psixologiyasına daxil olma ehtiyacı, sözün həqiqi mənasında “consumer oriented” davranmanın labüdləşməsi, əldə olan bilgilərin (təcrübələrin) yetərsiz qalması və əslində rəqabət mühitində üstünlük əldə etmənin yoluna çevrilməsi araşdırmanı belə yüksəldir. Araşdırma cəbhəsi isə bu fenomendə bacarıqla istifadə edir və öz marketinqlərini uğurla aparırlar. Üstəlik, insafən özlərini inkişaf etdirərək daha dolğun və düzgün nəticələrə nail olmaq üçün üsullar düşünürlər. Bir sözlə “yatsaq yuxumuza girməyəcək” bilgiləri təqdim etdiyi üçün araşdırma dəyərlənir və reytinq qazanır. Amma araşdırma adına xələl gətirən təmsilçiləri də yox deyil. Əslində istənən şeyi ölçməyən və başdan sovdu şəkildə doldurulmuş anketlər, işdən xəbərsiz FGD moderatorları, psixologiya və antropologiya bilgisindən yoxsun “araşdırmaçı”lar vs.

Və sonda - İntuisiya... Qədimi marketinqçilərin ən böyük silahı məhz bu olub. Elə onları fərqləndirən də. Çünkü nə təcrübə olub, nə araşdırma, nə nəzəriyə. Zaman keçdikcə bu insanların təcrübələri ədəbiyata çevrildi və nəzəriyə oldu. İndiki nəsil onları referans qaynaq olaraq istifadə edir və elmi istinad sayır. David Ogilvy belə araşdırmasız hərəkət etmək olmaz deyirsə və Mercedes üçün hazırlayacağı bir çöl reklamı naminə Mercedes-in zavodunda 3 həftə keçirirsə deməli araşdırma dəyərli bir məlumatdır və artıq intuisiyaların son qərardakı payını azaltmaq lazımdır. Bir yerdə oxuduğum ifadə var: “Birinin intuisiyasına pul ödəyəcəksinizsə bu araşdırma nəticələri olmasın”.

4 faktor... Bu faktorlardan hansının daha əhəmiyətli olmasına qərar vermək çətindir. Hansı “case”də bunlardan necə istifadə edəcəyinizə də nə araşdırma qərar verə bilər, nə başqalarının təcrübəsi, nə də şəxsi təcrübəniz. Amma hamısı da təsiredicidir. Biraz qarışıq alındı, bilirəm. Amma bir fakt da var ki, ilk 3 faktor hamı üçün əlçatılan və nəticə etibarilə baha belə başa gəlsə pulla alına biləndir. Amma oradan əldə olunan bilgiləri qərar verərkən istifadə edəndə yenə balansı intuisiya ilə tənzimləyirik. Bu intuisiya da marketinqçinin əsl fərqini ortaya çıxarır. Bu faktorlar liderlik və kreativliklə birləşib uğura aparır.

p.s. 2009-un ilk yazısı da beləcə yayınlanmış oldu blogumda. İnşallah 2009-da ötən ildən daha maraqlı və bol yazı təqdim edə bilərəm sizlərə... Araşdırmalarımı, oxuduqlarımı və təcrübələrimi sizinlə bölüşə bilərəm...

Aldanmış kəvakib

2008-12-28T22:27:00.003+02:00

vəya... Hekayət-i Medvedyev-Şah

Siyasətdən zəhləm gedir. Təmiz siyasətin sadəcə xəyal olduğu üçün, mənə faydası toxunmadığı üçün, ətrafımda bir çox insan "mahir siyasi şərhçi" olduğu üçün və daha bir çox səbə üçün... Xüsusilə oturub Azərbaycanı və dünyanı "xilas etmək" uğrunda aparılan müzakirələri sevmirəm.

Amma dünən Rusiya haqqında oxuduğum xəbərdən sonra bir paralel keçdi beynimdən və bölüşmək istədim.

Rusiya son 5-6 ildə SSRİ-nin çöküşündən sonrakı enişi dayandırdı və böyük inkişafa nail oldu. Çoxları bunu Vladimir Putin fenomeninə bağladı. Amma tale onun yenidən prezident seçilməsinə imkan vermədi. O isə çıxış yolunu öz Medvedyevini prezident seçdirməkdə tapdı. Artıq Putin prezident deyil. Və dəhşət maraqlıdır ki, "Sən gedən gündən" "qara buludlar" Rusiyanın başının üstünü kəsdirib, ay Putin müəllim.

Böhranın ən çox təsir etdiyi ölkə yenə Rusiya oldu. Vəziyət heç xoş deyil və son illərdə nail olunan inkişaf geri qayıtmaq üzrədir.

Nədənsə bu olanlar mənə Mirzə Fətəli Axundovun "Aldanmış kəvakib" əsərini xatırlatdı. Orda münəccimlər kəvakibə (ulduzlar) qulaq asıb deyir ki, ölkənin şahının başına bəla gələcək. Şah da deyilən tarixəcən sadə bir vətəndaş - Yusif şahı gətirir öz yerinə ki, bəla özündən ötüb ona dəysin. Yusif isə əlində döndüyüm yaxşı şahlıq nümayiş etdirir. Nəysə ki...

Əslində ulduzlar adına yalandan danışan münəccimlər sadə bir insanın edamına səbəb olur. İndi də nəsə bu Medvedyevin həmin Yusif şah kimi taxdan endirilməsi və bütün bəlaların səbəbkarı kimi göstərilməsi ehtimalı görürəm. Putin isə qara zolaqdan yan keçib "yenidən Rusiyanı xilas etməyə gələcək".

Siyasətlə aram yoxdu. "Aldanmış kəvakib"i də 9cu sinifdə oxumuşam. Səhvim olsa üzümə vurmayın, şərhdə yazın:)

Dövlətin SERVQUAL-ı

2008-12-23T23:54:00.001+02:00

Nəhayət gəldik çıxdıq SERVQUAL səfərimizin son dayanacağına. Ümid eliyirəm ki, daha öncəki iki yazıda SERVQUAL-ın nə olduğu ilə bağlı fikir formalaşdıra bildim sizlərdə.

Bu yazıda isə dünyada analoqu olamayan:) bir mövzuya toxunacam. Daha öncə heç kimin dövlət üçün xidmətin keyfiyəti modeli haqda düşünmədiyini təxmin edirəm. Dövlətin də əslində xidmət təklif edən bir böyük şirkət strukturuna sahib olduğunu demək olar. Mənfəət isə “hökumət”, “səslər”, “güc”, “iqtidar”, “dövlət xidməti müqabilində əmək haqqı” vs. kimi motivatorlardır. Dövlətin təqdim etdiyi xidmətlərdən isə çox danışmaq olar – başda məişət, məşğulluq vs.vi.

Deməli ümumi struktur olaraq dövlət bir “xidmət müəssisəsi”dir. Biraz dərinə enmək istəyən olsa dövləti bütöv halda yox substansiyalarına görə “xidmət müəssisələri”nə ayıra bilər: bələdiyələr, nazirliklər, komitələr vs.

Amma bu yazıda belə dərinə enmədən Azərbaycanın timsalında dövləti bir xidmət müəssisə kimi ələ alıb onun üçün xidmətin keyfiyəti modelini formalaşdırmağa çalışacağam.

SERVQUAL modelinin iki tərəfi var: 4 boşluqdan yaranan 5ci böyük boşluq və bu boşluqları aradan qaldırmalı olan 5 ölçü. Təbii ki, 5 ölçü kiminə görə 7, digərinə görə isə 10 ola bilər. Amma indilik bu müzakirələrə girməyək.

Birinci tərəfini dövlətə tətbiq etdikdə maraqlı bir mənzərə alınır. Azərbaycanda menecmentin istehlakçı gözləntiləri haqda qavrayışı məncə elə bu gözləntilərlə üstüstə düşür (1). Amma daxili istehlakçılar (yerli vətəndaşlar) haqda bunu demək mümkünsə də, ölkənin ən böyük müştərisi ola biləcək əcnəbilərin gözləntilərindən çox da xəbərdar olunmadığını düşünürəm. Menecmentin istehlakçı gözləntiləri haqda qavrayışı ilə bunu xidmət keyfiyəti ünsürlərinə çevirmə arasındakı boşluq (2) çox da yoxdur. Sonuncu nədir deyə soruşsaz... Xidmətin keyfiyətini formalaşdıran və əsasən fiziki faktorlar və insanlardan (7 P-dəki PEOPLE) ibarət ünsürlərdir. Bunlar xidmətin təqdimatının kritik nöqtələridir. Menecment qavrayışı bilir və ona uyğun da xidməti təklif edir (3). Bu boşluqda da problem görmürük. Amma ən böyük fərq bu təqdimat ilə təqdimatın çatdırılması – kommunikasiya arasındadır (4).

Nəticəyə gəldikdə Azərbaycanda istehlakçıların dövlətdən xidmət keyfiyəti gözləntisi ilə qavrayışı arasında realda fərq görünmür, modelə baxanda qavrayış daha yüksəkdir. Amma əslində xidmətin keyfiyəti olduqca aşağıdır. Düzü modelin səhv demədiyini də iddia etmək olar. Çünkü bu gəlişimdə insanlardan daxili vəziyət haqda eşitdiklərimlə məndə formalaşan gözləntidən çox daha yaxşı bir mənzərə gördüm.

Həəə... Diqqət etdinizsə bu modelin yuxarıda bəhs edilən 2 tərəfdən əlavə məqamları və başda WOM fenomeni ortaya çıxır. Əslində xidmətin keyfiyəti qavrayışı iki tərəfli, 5 boşluq və 5 ölçüdən ibarət modellə açıqlana bilməyəcək bir fenomendir. Ona görə də Parasuraman, Tsaytaml və Berrinin böyük tənqidlərər tuş gəlməsi anlaşılandır.

Modeldəki ölçüləri də dövlət üçün yerinə qoysaq –
Reliability – Vəəd edilən xidmətlərin yerinə yetirilməsi - Özünüz baxın da... Körpülər, keçidlər...
Responsiveness - İstehlakçılara köməklik göstərmə istəyi və qısamüddətli xidmətlərin efektivliyi – Adamın üstündə Allah var...
Empathy – İstehlakçılara qarşı birbaşa qayğı – Bu qayğıdan hər yerdə var, hətta idmanda da...
Assurance – Şirkət təmsilçilərinin bilgi və bacarıq səviyəsi, onların gizlilik prinsiplərinə riəyyət etməsi – ən yuxarı səviyədədir...
Tangibles – Fiziki faktorlar – Körpülər tikilir, yollar salınır, binalar əlavə olunur, parklar vs. Daha nə istəyirik ki?

Bu da dövlətin SERVQUAL-ı. İnşallah nəsə anlaşılır yazıdan:) Anlaşılmayan yerləri soruşun.

SERVQUAL – Xidmətin keyfiyəti modeli

2008-12-17T23:37:00.002+02:00

SERVQUAL 1985ci ildə 3 önəmli marketinq nəzəriyəçisi Parasuraman, Zeithaml və Berry tərəfindən ortaya atılıb, 1988-ci ildə isə təkmilləşdirilmiş bir modeldir. Əslində bu 3 insanın marketinq ədəbiyatında özünə yer etməsi elə bu model ilə sıx bağlıdır. Parasuraman və Berry hələ bundan öncə də Pərakəndəçilik sahəsində seçilən Professorlar olub. Xanım Zeithaml (Tsaytaml) isə təqdir edilən marketinq məsləhətçisi.

1985də Berrynin redaktoru olduğu Journal of Retailing ilə ədəbiyata qədəm qoyan SERVQUAL modelinin ilkin versiyası 10 ölçüdən (dimension) ibarət olub. 3 il sonra isə mövzu marketinq sahəsində dünyanın bir nömrəli ixtisaslaşmamış elmi dərgisi – Journal of Marketing-ə keçirilmiş və ölçü sayı 5-ə endirilmişdir.

Qəribə şeylər yazıram elə mi? Bilirəm.

Nə deməkdir axı bu ölçülər? Bu 3 ildə nə dəyişib vs. kimi bir çox sual fırlana bilər zehninizdə. İndi açıqlama gətirəcəm.

5 ölçü – Reliability, Responsiveness, Empathy, Assurance və Tangibles. İnanın bu sözləri Azərbaycan dilinə birbaşa tərcümə etmək və bir-birinə qarışdırmamaq o qədər çətindir ki. Bunların nə olduğunu saxlayaq “Dövlətin SERVQUAL-ı”na.

Nə işə yaradığını isə indi deyəcəm.

Nə işə yaraması isə araşdırmanın çıxış nöqtəsi ilə bağlıdır. Xidmətin keyfiyətinin ümumi olaraq keyfiyət anlayışında olduğu kimi nisbi olması və subyektə görə dəyişiklik göstərməsi məlumumuzdur. Bu 3 düşünən insan fikirləşib və qərara gəliblər ki, xidmətin keyfiyəti mövzusunda nəsə boşlqu var. Bu boşluq isə istehlakçı tərəfindən gözlənilən (expected) və qavranan-qəbul olunan (percieved) xidmət arasındakı boşluqdur. Nəticədə istehlakçının gözləntisi doğrulmadığı üçün o “keyfiyətsiz xidmət” göstərildiyi qənaətinə gəlir. Bax bu boşluq isə özündən ortaya çıxmır o xidmətin təşkili prosesindəki 4 önəmli boşluq ilə əlaqəlidir. Daha doğrusu gözlənən – qəbul olunan xidmət = 4 boşluğun cəmi.
Bu dörd boşluq isə:

Menecmentin istehlakçı gözləntiləri haqda qavrayışı ilə istehlakçıların xidmət gözləntisi arasındakı boşluq
Menecmentin istehlakçı gözləntiləri haqda qavrayışı ilə qavrayışların xidmət keyfiyəti spesifikasiyalarına çevrilməsi arasındakı boşluq
Qavrayışların xidmət keyfiyəti spesifikasiyalarına çevrilməsi ilə xidmətin təqdimatı arasındakı boşluq
Xidmətin təqdimatı ilə bunun xarici komunikasiyası arasındakı boşluq

Nəticədə bu boşluqlar ki, SERVQUAL ədəbiyatına “xarizmatik” GAP fenomeni ilə daxil olublar, birləşib istehlakçının şirkət tərəfindən təqdim edilən xidmətin keyfiyəti ilə bağlı mühakiməsini əmələ gətirir.

Parasuraman, Zeithaml və Berry deyir ki, bu boşluqları aradan qaldırmaq üçün yuxarıdakı 5 ölçüyə baxmaq lazımdır. Onlarla bağlı dəyərləndirmə nə qədər yüksəkdirsə şirkətin təqdim etdiyi xidmətin keyfiyəti ilə bağlı istehlakçı qavrayışı o qədər yüksəkdir.

Di gəl ki, marketinq professorları “fərağat” durmayıb 10 il ərzində bu iddianı “bombardman” ediblər. Cronin və Taylor, Teas, Brovvn-Peter-Churchill, Rust-Zahorik-Keiningham və başqaları SERVQUAL modelinin ümumi keçərliliyi fikrini bitirdi. Bəli SERVQUAL üçün təklif olunan ölçülər hər cəmiyətdə və sektorda fərqlidir. Həm kəlimə seçimi, həm o kəlimələrə verilən mənalar, həm də faktorların sıralaması baxımından. NƏhayət Dabholkar xanım və dostları RSQS – retail service quality scale-i ortaya atıb məsələni həll etdi.

Amma nəticədə SERVQUAL marketinq ədəbiyatının son 20 ilinə damğasını vurmuş seçilən əsərlərdən biri oldu.

Gələn dəfə ədəbiyatda toxunulmamış bir mövzudan danışacam – Dövlətin SERVQUAL-ı. Düzü heç bilmirəm ortaya nə çıxacaq…

Keyfiyət anlayışı və xidmətin keyfiyəti

2008-12-14T08:21:00.001+02:00

Keyfiyyət anlayışı...

Son əsrin ikinci yarısına damğasını vurmuş bu ifadə ilə bağlı hər kəsdə müxtəlif assosiasiyalar vardır. Sizcə keyfiyət nə deməkdir?

Menecmentdə keyfiyət anlayışı əsasən istehsalatın idarə olunmasında daha çox istifadə olunur. Ədəbiyatda geniş istifadəsi Juran və Deming adlı iki amerikalı professorun adı ilə bağlıdır. Bu şəxsiyətlər haqda daha sonra bəlkə ətraflı danışdım. Xüsusilə teaser mahiyətində deyim ki, “Demingin 14 prinsipi” çox dəyərlidir.

Qayıdaq keyfiyətə...

Bəs marketinqdə? Marketinq istehsalatdakı hər bir şeylə maraqlandığı üçün keyfiyət söhbətlərinin buraya da sıçrayacağı məlum idi. Üstəlik keyfiyət uzun illər marketinq kommunikasiyaları üçün əla vasitə oldu və hələ də olur bəzən. Digər tərəfdən “keyfiyətli” kimi mövqelənmə cəhdləri vs.vi.

Bir sinifləndirmə edəsi olsaq; fiziki malın keyfiyəti ilə xidmətin keyfiyətin əvvəlcədən ayırmaq lazımdır. Hər ikisinə yanaşma nisbi olsa da, aralarında ciddi struktur fərqləri var. Ən əsası ona görə ki, bir çox məhsulda artıq müəyyən idarələr və institutlar tərəfindən keyfiyət standartları müəyyən olunub. Və bu markaları daşımaq “keyfiyətli” olmaq üçün baza olaraq qəbul edilə bilir. Fiziki malda nəzarət imkanı daha genişdir. Ayrıca fiziki olaraq hiss olunduğu üçün onun haqda perception – qavrayış formalaşdırmaq da daha rahatdır.

Amma xidmətin keyfiyəti ilə bağlı eynisini demək olmur. Bu üzdən marketinq ədəbiyatında məhsulun keyfiyəti yox, xidmətin keyfiyəti - SERVQUAL – modelinin olmasını anlamaq olar. Bu model 1985də 3 div – A.Parasuraman, Valerie Zeithaml və Leonard Berry tərəfindən tərtib olunub, 1988də son halını alıb. Sonrakı 20 ilin ilk yarısında aqressiv və intensiv müzakirə olundu. İntensivi anladıq, amma bu aqressiv nəydi deyən ola bilər. Çünkü ədəbiyatı oxuyanda az qala bu trioya hücum çəkildiyi görürsən. Təxminən 10 yazar SERVQUALı “baltalayıb” trio isə cavab verib. Nəticədə SERVQUAL-ın 1. bütün sektorlarda, 2. bütün ölkələrdə eyni şəkildə keçərli olmadığı deyilib.

SERVQUAL-ın detalları və əslində bu yazının peyda olması səbəbi olan “Dövlətin SERVQUAL-ı” adlı hissə bunun ardından...

Yarımçıq papaqçılıq

2008-11-27T16:23:00.000+02:00

Peşəkarlıq, peşəkar yanaşma...

Görəsən bu sözlər bizimçün nə ifadə edir?

Məncə qərbliləri bizdən ayıran ən vacib məsələdir bu. Hər bir şeyə, hətta gündəlik həyata belə peşəkar yanaşma. Peşəkar yanaşma necə olur sualın burada cavab verməyim icazənizlə. Çünkü hərzaman beynimdə dolaşan mövzulardan biri olduğu üçün yəqin ki, qısa bir yerə sığdırmağa çətinlik çəkəcəm. Sadəcə bu ifadəni izhar edim: “Həyatdakı hər bir şeyi ən yaxşı şəkildə yerinə yetirmək”.

Amma sizə yazının yazılması səbəbindən bəhs edə bilərəm.

Azərbaycanda da yavaş yavaş kiçik bir işyerindən böyüyən təşəbbüskarlarla qarşılaşırıq. Təbii ki, azad bazar iqtisadiyatının qanunudur bu. Bizdə bəzi qanunların adaptasiya olduğunu filan qoyaq bir kənara. Amma əziyətini çəkib, doğru işləri görən insanlar da şirkətini böyüdə bilirlər. Adətən bu şirkətlər Kiçik və Orta Ölçülü Şirkətlər (KOÖŞ) olaraq adlandırılır. Öyrədilən marketinq və menecmentdən çox daha fərqli yollarla idarə edilir və iş prinsipi izlənir. Bu da normaldır. Həm bazar qanunları, həm ölçü səbəbindən.

Amma əvvəl axır bu baş verir və şirkət böyüyür. Nəticədə də kitaba doğru meyl başlayır. Əvvəl “nəzəriyə ilə praktikanı qarışdırmayın” deyən insanlardan son zamanlarda nəzəri adalndırıla biləcək bilgiləri soruşması da bu səbəbdəndir. Sistemləşdirilmiş keçmiş təcrübələri öyrənmək vəziyətə nəzarət baxımından çox lazımlı olur.

Burada bir amma daha əlavə edəcəm...

Küçədə gəzərkən vəya medianı izləyərkən bir çox KOÖŞ-in müasir “takıldığını” vəya həqiqətən modern marketinq alətlərindən istifadə etdiyini görürük. Azərbaycanda son 3-4 ayda olan rebrendinqlər elə bir xeyli oldu. Amma gəl ki, bir tərəfini tutursan o biri tərəfi əldən gedir. Lövhəni dəyişirlər torbalar qalır. Mağazanı həll edirlər, depolama ibtidai üsullarla edilir. Ən əsası da ki, saytlarına baxırsan elə bil PG-dir. Gedirsən ofisə... Adamın ofis deməyə dili gəlmir. Bir nəfər vitrin variantında təhsillini ediblər şirkətin siması, amma daxildə problem baş alıb gedir. Peşəkar əsaslar sözündən belə xəbərləri yoxdur.

Türkiyədə reklamları ilə xalqın dilinə düşən Hakan Plastik-in hələ də emalatxana üsulu ilə çalışdığını eşidəndə həqiqətən qəribə gəlmişdi mənə. Artıq öyrəşmişəm. Eyni vəziyət mebel mağazalarında da keçərlidir. Kişi öz adını verir mağazaya. Deyir mən də oldum Faik Sönməz vəya Adil Işık. Bir də özünəməxsus ön dizayn. Axı bununla iş bitmir. Yarımçıq papaqçılıqdan o tərəfə keçmədiyi üçün də nəticə yarımçıq olur.

Azərbaycanda eyni problemi yaşayan şirkətlər var. Yaxın zamanlarda orta səviyəli şirkətlə artdıqca daha da olacaq. Axırda görəcəklər alınmır bir konsultanta müraciət edəcəklər. Amma baxacaqlar ki, kişinin dedikləri məlhəm olmur. Onu söyəcəklər. Amma daha bilməyəcəklər ki, o konsultantın dedikləri işin tamamına peşəkar yanaşma və kadrlara bunun sirayət etdirilməsindən sonra faydalı ola bilər.

Azərbaycan üçün seqmentasiya vaxtı

2008-11-23T00:37:00.001+02:00

“Azərbaycanda marketinq inkişaf etməyib”, “Yaxşı marketinqçilərimiz yoxdur” tipli sözlərin həqiqətən boş olduğunu görürəm yavaş yavaş. Baxın ha, səhv demirəm, boş deyirəm. Çünkü səhv olub olmadığını hələ müzakirə eləmək olar. Amma mənasız olduğu dəqiqdir.

Marketinq deyilən şey özünü bazara görə tənzimləyir. Ona görə tullanıb-düşməyin yeri yoxdur. Heç kim də özündən Amerika icad edib “marketinqimizi xilas etmə sevda”sına düşməsin. Sadəcə vəziyəti izləyib vaxtlı vaxtında lazımi addımlar atın.

Onlardan birindən danışacam indi. Başlıq sözünü deyir hərhalda.

Belə ki, illərdir Azərbaycanda dərin bir seqmentasiya və seçilən bir mövqeləndirmənin lazımsız olduğu az da olsa ifadə olunub. Bununla razıyam. Burada 2 böyük səbəb var:

- Azərbaycan bazarı hissələrə bölünüb idarə ediləcək qədər böyük və geniş deyil
- Müstəqil Azərbaycanlı istehlakçının davranışı davamlı dəyişir.

Birinci o deməkdir ki, seqmentasiya etsən seçəcəyin seqmentlərdən hərhansı biri kifayət qədər gəlirli deyil. İkinci isə o deməkdir ki, əziyət çəkib seqmentasiya edəcəksən seçdiyin kütlə 1-2 ilə ciddi status və davranış dəyişikliyi göstərəcək. Çünkü hələ də bir istehlakçı kimi kimliyi oturnmayıb.

Amma yuxarıdakı 2 abzası keçmiş zamanda da yazmaq olardı. Azərbaycan istehlakçısı dəyişimə davam edir doğrudur. Bu mənada biraz diqqətli olmaq lazımdır. Amma artıq ayrı ayrı seqmentlər gəlirli olmağa başlayıblar. Təbii ki, bu mənada sektor və seçilən hədəf kütlə önəmlidir. Amma əvvəl heç bu da yox idi. Buna da Şükr. :)

O ki qaldı dəyişikliyə. Son 10 ildə xronolojik seqmentasiya edilsəydi istehlakçıların necə sürətlə dəyişildiyi görünərdi. Əvvəla maddi olaraq insanları vəziyəti əməlli-başlı dəyişkən olubdur. 2-3 il öncə eyni mövqedə olan insanlar arasında ciddi fərqlər var. Təhsil və mədəni səviyə, həyat tərzi kimi əsaslardan sayılan faktorlar da bu şəkildə sürətlə dəyişkənlik sərgiləyir. Forumda da sədaqət söhbətləri getdi. Bax istehlakçını sadiq müştəriyə çevirmək istəyənlər gərək bu dəyişikliyi çox yaxından izləsin. Onların düşüncələrinə nə ilə nüfuz edə biləcəyini müəyyən etmədən heç nə alınmaz.

Ayrıca bir önəmli məqam daha var. Xam bazarlarda seqmentasiya heç kimə lazım deyil. Necə ki, 7-8 il öncəyə kimi Azərbaycan bazarı tamamilə xam idi. Hazırda da dəhşətli boşluqlar var. Amma dünyanın ən lüks 10 markasından 8nin Bakıda butikinin olduğunu düşündükdə bazarımızın necə cəzbedici və hərəkətli hala gəldiyini anlamaq olar. Azərbaycanda diler və ya distribyutoru olmayan maşın markasına artıq “zəifdir” damğasını vurmaq olar. Yaxında Mazda və Jeep kimi bir neçə marka bu damğanı siləcək.

Bu isə rəqabət və yeni girənlər üçün çətinlik deməkdir. Bax bu halda artıq bazarda özünə yer tutmaq üçün seqmentasiya və mövqeləndirmə şərt olur.

Görünür ki, Azərbaycan bazarı mərhələləri bir bir keçir və şirkətləri marketinqinə daha ciddi yanaşmağa vadar edir. Bu isə təbii bir prosesin nəticəsi olaraq Azərbaycanda marketinqi gözə xoş gələn səviyəyə çatdıracaq və yaxşı marketinqçilərin peyda olmasına gətirib çıxaracaq.

Yaxın 5 il bazarda yerini tutmaq üçün çox kritikdir.

Birinə iş gördürmək

2008-11-19T20:14:00.001+02:00

Dünya və həyat haqqında analizləri edənlər üçün əhəmiyyətli bir sual var: “Dünya və cəmiyət hansı faktorlarla tarazlanır”. “Dünya düzəni” adlandırılan mövhum üçün tarazlıq ünsürləri nələrdir?

Məncə olduqca maraqlı bir sualdır. Məsələyə hansı tərəfdən yaxınlaşılmasına əsasən fərqli nəticələr əldə oluna bilər. Kiminə görə bu barter – alış-veriş olar, kiminə görə cinsi münasibətlər, kiminə görə ierarxiyalar, kiminə görə qidalanma vs. Məsələyə ictimaiyət nöqteyi-nəzərdən yaxınlaşdıqda ən vacib ünsürün türklərin “iletişim” və “etkileşim”, ingilislərin “communication” və “interaction” dediyi – “ünsiyyət” və “qarşılıqlı əlaqə” ünsürlərinin olduğunu demək olar.

Bir ünsür də var ki, biri çıxıb tarazlıq ünsürü olan faktor kimi onu irəli sürsə heç də haqsız olmaz. Amma təbii ki, məsələyə müasir iş və ictimai həyat prizmasından baxarsa.

Belə ki...

Gündəlik həyatımızı 3ə ayıra bilərik – iş, şəxsi həyat və ailə (qohum əqraba, dostlar). Hər bir sahədə öhdəlik və vəzifələrimiz var. Onları müxtəlif şəkillərdə həyata keçiririk. İşdə bir çox kimsənin bəzi şablon işləri gördürdüyü katib(ə) və/vəya kökəmkçiləri vardır. Axşam evə yorğun gələn kişi üçün yoldaşı yeməyi hazırlar və ona isti çay təqdim edər, həftəsonu dincəlmək istərsiz və gedib alışveriş edərsiz. Burada da bir satış personalı sizinçün əşyaları aparıb-gətirər vs.

Yəni gündəlik həyatımızın hər anında bir şeylər etməli oluruq və bu işləri mümkün qədər ətrafdakılara paylayıb yükümüzü azaltmaq istərik. Müasir dünya düzənində bu məqam çox böyük vaciblik qazanıb. Səbəb isə vaxtımızın azlığı, görüləcək işlərin çoxluğu və trexnoloji inkişafla bərabər hər işi rahat həll etmə istəyi – yəni TƏMBƏLLİK!

Amma gəl ki, hamının can atdığı “başqasına iş gördürmək” məharət sayılmağa başlayıb.

Burada önəmli məqam isə işi gördürən ilə işi görən arasında münasibətdir. Məsələn iş yerində köməkçilərinizin tapşırdığınız işi görməsi vəzifəsi daxilindədir. Amma siz işinizin çox olduğu həngamədə, onun vəzifələrindən artığını edib şəhərdən sizə kitab alıb gətirməsini istəyə bilərsiz. Bax burada məsələ dəyişilir. Yaxşı idarəçi bunu etdirəndir. Amm belə olanda işgörəni buna stimullaşdıranın nə olduğunu və ən əsası bu işin arxasınca hansı motivasiya ilə getdiyi çox vacibdir. Stimullar “iş itirmə qorxusu”, “ofisdən bir müüdətliyə uzaqlaşmaq”, “kitab qiymətindən “qırpmaq” kimi hallardırsa bu heç də düzgün idarəçiliyə oxşamır.

Azərbaycanda (və elə gördüyüm qədər Türkiyədə) despot idarəçilik daha aktualdır. Səbəb isə məncə sadədir: kompleks və zəiflik. Təbii ki, milli mentalitetin də məsələyə çox dəxli var. Əsgərlik rejimi ən rahat idarəçilik sistemidir. Hamı standart şəkil və davranış göstərir və ierarxik düzən ən vacib faktordur. Bu anlayış daxilində pillələri yüksəlmək üçün əvvəlcə maymaq, orta səviyəyə keçdikdən sonra “tülkü”, əmrverən mövqeyində isə diktator olmaq lazımdır. Bu tipli təşkilatda fərqli olan hər şey və fərqlənməyə çalışan hərkəs pisdir, bürokratik rejim qanundur.

Belə olan təşkilatda sizdən altda olan hərkəsə iş gördürmək rahatdır. Amma sizinlə eyni səviyədə olan işçilərə iş gördürə bilməssiz. Bax bunu etməyin tək yolu yaxşı münasibətlər qurmaqdır. Hazırda etməyə çalışdığım məhz budur. Bizdə yarım saatlıq işi olan adicə vərəqin yerinə təslim edilməsi günyarım çəkə bilir. Bilir çünkü, buna əngəl olmaq mümkündür. Bax yuxarıda dediyimlə. Yəqin ki, Türkiyədəki və Azərbaycandakı bir çox böyük korporativləşməmiş şirkət və dövlət qurumlarında da vəziyət fərqli deyil.

Burada önəmli bir məqam var. Birinə iş gördürərkən işgörənin bayaqdan bəhs etdiyim kimi sadəcə maddi qorxu üzündən bunu etməsi ancaq iş mühitində keçərlidir. Bir də təbii ki, siz müştəri mövqeyində ikən. Amma həyat sadəcə al-sat və işdən ibarət deyil.

İndi burada bir vacib misal gətirərdim. Amma aktiv olmasa da oxucularımdan (dostlarımdan) birinə söz atmış olmuyum:). Bax o dostum kimi həyatın hər bir nöqtəsində işlərini asanlaşdırmaq üçün başqalarına “yükləyə bilmək” liderlik xüsusiyətidir və insanlara özünü qəbul etdirmiş olmağı tələb edir. Bir yaxşı söz var ki, “birindən bir şey tələb edə bilmək üçün onda kredit haqqın olmalıdır”. Güvən və hörmət qazanmaq həqiqətən çətin işdir.

Şirkətlərin sosial aktiv və dost çevrəsində lider ola bilən insanları iş həyatında tərcih etməsi və bu insanların özlərinin də iş həyatında uğurlu olması bununla sıx əlaqədardır.

Evlilikdə qadınların yoldaşları üçün çay-paltar mövzularında iş görməsi və ən əsası qadınların kişilərə hər istədikləri işi gördürə bilmələrini isə bu yazıya daxil etməyim yaxşısı budur:).

Akademik marketinq

2008-11-16T17:05:00.000+02:00

Məclis-i mak.az – Yaz yağışında başlayan “marketinq PHDsi bir işə yaramaz” polemikası sonra forumda da davam etdirilmişdi. Təbii ki, hər bir mövzuda olduğu kimi burada da kimisə fikrinə görə qınamaq olmaz. İstənilən fikrin sahibinə görə ən tutarlısı özününküdür. Ümumi götürəndə forumumuzda marketinq doktorluğunun bir işə yaradığını iddia edənlər çoxluq təşkil etdi.

Son zamanlarda bu mövzu ilə yenidən qarşılaşdım və bir-neçə nəfərlə yenidən müzakirəsini apardım. Buna “marketinq elmdir mi?” sualına cavab axtarma məsələsi də əlavə olundu. Ümumi olaraq bütün müzakirələrin mərkəzində iki məsələ durur:
- Pul gətirməyən marketinq nə qədər dəyərlidir?
- Marketinq doktorluğunu almaq sektor karyerasında təsirlidirmi?

Bu suallara birmənalı cavab vermək mümkün deyil. Hətta müxtəlif vəziyətlər müxtəlif cavablar gərəktirəcək yəqin ki.

Amma məsələnin analizinə bir mülahizəylə başlamaq istərdim. Belə ki, marketinqdə akademik çalışma deyilən mövhumun əslində nə olduğunu və nə üçün peyda olduğunu dəqiqləşdirmək lazımdır. Çox dərinə getmək istəmirəm. Amma bircə bunu deyim ki, marketinqin professorlarının peyda olması Amerikalıların hər bir işi elmiləşdirməyə çalışmasına çox bağlıdır.

Madam ki, dünya marketinq professorları qaynayır və bu professorlar ən önəmli universitetlərdə, gələcəyin top-menecerlərinə marketinq öyrədir deməli nəsə işə yarayan bir şeydir. Amma bir şeyi unutmaq olmaz. Marketinq normativ bir ixtisas deyil. Demək olar hər bir şey müşahidə və analizə, case-case dəyişən qəraralmalara bağlıdır. Yəni bir elm kimi oturub bütün prosesləri sistemləşdirmək mümkün deyil. Yəni əslində marketinqin bütününü nəzəriyə şəklinə salmaq mümkün deyil. Kitablardakı nədir deyə soruşsaz… O keçmiş təcrübələrdir. Nəzəriyədən söhbət belə gedəmməz. Çünkü nəzəriyənin xüsusiyəti budur ki, “bu adımdı atsan bu nəticəni verər” hökmü qüvvədə olur. Amma marketinqdə hər bir case ayrı ayrı dəyərləndirilməlidir. Və eyni praktika eyni nəticələri verməz.

Marketinqin heç cür nəzəri hala salınması mümkün deyil? Həə bu mümkündür. Bax elə bu da marketinqin akademik çalışma sahəsinə daxildir. Marketinq akademisyenliyi dedikləri şey əslində araşdırmadır. Marketinq doktorları ən yüksək səviyəyə çıxsa belə marketinq qərarlarının verilməsi və caselərdə ən doğru seçimi etmədə uğurlu olmaz. Bununçün özünü o qərarları vermiş olması lazımdır. Bax bu yerdə “marketinq təcrübəsinin yoxluğu” “kabus”u özünü göstərir. Çünkü hər şeyi şablonlar və kitabla həll edən insan praktikada fərqli case-lərlə qarşılaşanda çaşıb qalar. Di gəl ki, “fil dişi qalalarına” çəkilməmiş və praktikaya faydası toxunan araşdırmalar etmiş elmi işçi dəyərli fikirlər yürütmeyi və analizləri bacarar. Bir digər mümkün qatqı isə araşdırma ilə bağlıdır. Sektordakı heç kim inkişaf etmiş araşdırma metodologiyası istifadə edən akademik işçi ilə müqayisə oluna bilməz.

Bir məsələ də var ki, araşdırmanı marketinqin hər sahəsinə daxil edirlər. Amma kim nə deyir desin bir çox mövzuda inkişaf olsa da, araşdırma hər şeyi ölçməyə qadir olmayacaq. Hər yeni gün ədəbiyata və oradan da praktikaya yeni miqyaslar – scale – daxil olur. Bu arada bu miqyas təşkil etmələr marketinqdə akademik həyatda formalaşıb praktikaya keçirilən tək məqamdır. Adeten, praktikada olanlar kitablaşdırılır və bunun adına nəzəriyə deyirlər.

Miqyaslara qayıdaq... Hər yeni gün yeni miqyas formalaşdırılsa da, bəzilərinin keçərlilik və güvənilirliyi həqiqətən mübahisəli olur, bəziləri sırf bu adda miqyas olsun deyə düzəldilir, bəziləri isə zamanla qüvvədən düşür. Amma nə olsa da, bir çox dəyişəni ölçən miqyası formalaşdıra bilməyəcəklər. Onunçün insanların həyatının tamamilə rəqəmləşməsi lazımdır.

Rəqəmləşmə demişkən. Bu mövhum da marketinqin akademik səviyəyə keçməsi baxımından dəyərlidir. Belə ki, sözlər və hərflər informasiya daşıyıcısı kimi güvənli sayılmır. Ona görə də hər bir prosesi rəqəmləşdirmə meyli var. Bunu isə etmənin ən yaxşı yolu araşdırma metodologiyasıdır.

İndi kritik bir məqama gəlirik. Pul gətirməyən marketinq dəyərlidir mi? Marketinq bir elmdir mi? Məncə marketinq bir elm deyil. Çünkü pul gətirmədiyi halda işə yaramaz. Pul gətirməsi üçünsə akademik və cah-cəlallı, bol temrinli marketinq yox sektora baxmaq lazımdır. Orada isə marketinq elmi metodla həll olunmur. Sadəcə araşdırmada, o da tamamilə olmamaq şərtilə elmi metod istifadə olunur. Elmi metod nədir?

Hipotezlər formalaşdırıb, onları sübut vəya təkzib edərək normalar formalaşdırmaqdır.

Bu isə ani qərarların gərəkdiyi marketinq üçün qəbuledilməzdir.

Biraz uzun oldu bilirəm, amma bu mövzunu bir yazıya sığdırmaq özü çətin bir işdir. Nəticə olaraq marketinqin sadəcə akademik olaraq işə yaramadığından əminliyimi dilə gətirirəm. Məncə marketinqdə nəzəriyə yox “Keçmiş təcrübələr” mövcuddur. Amma marketinqi doktorluğunu oxumaq çox böyük fayda təmin edir. Təbii ki, marketinqinin məntiqi qavramadıqdan sonra o da boşdur. Marketinqin məntiqini damarlarına qədər hiss edənlərçün də boşdur. Nəticədə doktorluq təhsilin ən yüksək səviyəsidir və öyrənməyi bacaran insanları yaxşı yönləndirir. Amma yaxşı məktəbdə. Bir də doktorluq məsələlərə geniş yanaşmağı öyrədir həqiqətən də. Yenə əlavə edirəm öyrənə bilmək istedadı olanlardan danışıram.

Yazı uzun da alınsa mövzu əksik qaldı. Müzakirə etmək olar.

Son söz – Marketinq PHD faydalıdır!

Sahiblənmə duyğusu

2008-11-12T22:45:00.000+02:00

Tüğyan edən “Böhran” fırtınası şirkətləri əl-ayağa salıb. Kimi işçi çıxardır, kimi maaşları azaldır, kimi istehsalatı dayandırır. Fakt budur ki, mənasız bir təşviş insanları stres topuna çevirib. Bizim şirkətdə adətən stres edəcək mövzu və şəxslər tapılır. Amma bu dəfəkini haqsız da görmürəm. Müştərilər hazırda “böyükdür, mənim 3-5 qəpiyimə qalmayıb” anlayışı ilə borclarını ödəməyi gecikdirməyə çalışır. Ümumi olaraq çalışdığımız maksimum efektiv və riskə əlyeri qoymadan işləməkdir.

Bizdə daşımaçılıq böyük problemdir. Nəticədə ortasında böyük boşluqlar olan müxtəlif ölçülü yumru predmet – boru daşıyırıq. Bu isə TIR içində hava daşımaq deməkdir. Bugün həmişəki müzakirə gedirdi. Bizim departamenti müdiri maraqlı bir ifadə işlətdi: “Boruları boş-boşuna göndərməyin, hava daşımaq nəyə lazımdır axı?”. Bura qədəri normaldır. Maraqlısı isə bu ifadə idi: “Fərqi nədir o israfın xərcini kim ödəyir? Zərbə ölkə iqtisadiyatına dəyir”. Əvvəlcə biraz düşündüm. Nə var ki burda? Uzağı nəqliyat şirkəti biraz artıq qazanır. Amma sonra “dınk” elədi. Axı insan, texnika, yanacaq və zaman məsrəfi var bu işin. Eyni partiyada yarım qat artıq effektivliklə mal göndərmək olar...

Sonra düşündüm ki, departamentimizin müdürü səviyəli insan Türkiyədə özəl sektorda minlərlədir. Əlindəki imkanlar böyük də olsa nəticədə Fıratda onunla eyni ranqda 10dan çox işçi var. Demək istədiyim onun belə cəhdlərlə ölkə iqtisadiyatına qatqısı heç də hissədilən bir şey olmayacaq. Amma vətəndaşlığının fərqində olmaq ayrı şeydir.

Növbəti “nə olacaq bu millətin halı” yazımda demişdim – xalqımızda “sahiblənmə duyğusu” əksikdir. Həm də dəhşətli dərəcədə. İşlədiyimiz şirkətin məsuliyətini boynumuza götürə bilmirik. Həvəslə çalışana dəli deyirik. Dövlətin qeydinə qalmaq, xalqının malını qorumaq filandan heç danışmıram. Eqomuzdan başqa heç nə önəmli deyil. Azərbaycanda yuxarıda bəhs etdiyim səviyəli bir sektor işçisinin eyni dərdi çəkdiyini görməyi çox istərdim.

Bizdə “pul qazanmaq lazımdır” deyən hamını ağlına ilk gələn şey hansısa markanın distribyutorluğunu almaqdır. Pulları dartaq aparaq xaricə özümüzə də onda biraz götürək, uşaqlarımızın gələcəyini xilas edək, özümüzün də indisini. Millət necə tarac olur olsun nə işim var?!

Sahiblənmə duyğusu Azərbaycanlılar üçün böyük əksiklikdir. İstər işlədikləri qurumu sahiblənmək, istər yaşadığı torpağı, istər vətəndaşı olduğu məmləkəti. Sadəcə rayonunu sahiblənir bir də yan-yörəsini.

P.S. Desəz ki, ölkənin iqtisadiyatını və xalqın rifahını diri saxlayan istehsalatı bizdə reallaşdırmaq problematikdir o an susma haqqımı istifadə edəcəm. Axı bunu səbəbkarları da sahiblənmir vətəni. “Sahib olmaq” ilə “sahib çıxmaq” arasındakı incə amma, dərin fərqin fərqində deyillər, ya da fərqindədilər amma onlarçün fərqi yoxdur.

P.P.S. Orta statistik Azərbaycanlı ya qorxusu üçün çalışır, ya eqosu üçün. Üçüncü ehtimal yoxdur.

Gəlməyin...

2008-11-09T21:38:00.002+02:00

...Evdə yır-rığışdır

Azərbaycan fəxr edəcəyi dəyərləri çox olan, - demək olar bircə üzərində yaşayan insanlarından başqa, bir məmləkətdir. İnsanlar da son vaxtlarda özünü itirir. “Müstəqillik sərxoşu” olduq desəm o da deyil. Əslində sıravi Azərbaycanlı heç bir baxımdan müstəqil deyil. Amma bu yazıda toxunmaq istədiyim mövzu bu deyil. Ümumi götürəndə dilə gətirəcəyim problemin altında məhz “bu” dursa da.

Hər bir ölkə əlində olan dəyərləri özünün tanıtımı və marketinqi üçün istifadə etməyə çalışır... vəya çalışmalıdır. Çalışanlar məlumdur. Çalışmayanlar isə məlum deyil. Məlum deyil çünkü çalışmır, özünü məlum etmək cəhdi göstərmir. İlqar Muradovla Brilyantın gedib Skruk qrupu ilə alboma çıxarması, hər olimpiyadadan 1-2 medalla qayıtmağımız və kompleks qoxan xırda-para sistemsiz addım xaricində Azərbaycanın marketinqi naminə heç bir iş görmürəm ortalıqda. Halbuki bir az əvvəl dediyim kimi çox “dəyərli dəyərlərimiz” var. Onları saymağa başlamayım.
Artıq turizm dövrüdür. Reklamımızı çəkdik nə gözəl... Amma gəl ki, bir ingilis CNN-də gördüyü reklamdan cuşa gəlib illik məzuniyətini Azərbaycan səfəri ilə keçirmək istəsə nə edəcəyik? Hava limanında enib keyfiyyətli bir otelimizə yerləşmək yetməz ki. Həmin Hyattdan çox güman onun Birmingemində də var. Azərbaycan ona gəzməli yerlər və qayıdanda şəkillərini dost-aşnaya fəxrlə göstərəcəyi məkanlar təqdim etməlidir. Elə biabırçılıq yollarımızdan başlar ki. Bakıda hər gün yeni sürpriz var. Hətta hər saat. Günorta keçdiyin yol axşam artıq tikinti üçün bağlanmış olur. Xüsusilə pik saatlarda məcbur olmadığı halda yola çıxana dəli deyirlər bizdə. “İstanbul yalan olub” deyənləri gördüm. Liman şəhəri olsaq da, dənizimizdən mədəni şəkildə istifadə etmə şansımız yoxdur artıq. Xəzər üfunətdən özü boğulur. Gəl ki, sahilində gəzmək istəyənlər. Çimərliklərimizin təmiz olduğunu demək heç mümkün deyil.

Tarixi yerlər ya baxımsızlıqdan haldan düşüb, ya da... yoxdur artıq. Söküb yerinə 200 il sonra tarixi adlandırılacaq binalar tikiblər. İçəri şəhərə belə toxundularsa daha nə demək olar. NA`nın laboratoriyasında çatdırdığı xəbərdə Sebasian Burgerin Bakı zərgüzəştlərini gördüm. Bir “Botanika bağı”mız vardı o da çox pis hala düşüb. Üstəlik Burgerin də yazdığı kimi turistlərin “yaşıl şəhər” görmək ümidiylə gəldiyi Bakı artıq çoxdan “boz”dur.

Qısası, Azərbaycana turist çağırılmasını anlamıram. Axı onlar vətənlərinə geri qayıdanda Bakını tanıdıqları insanlara çətin tövsiyə etsinlər. Hazırda Azərbaycan turistə hazır deyil. Bəlkə... Bəlkə 5 il sonra olar. O da sistemli iş getdiyi və bunun qeydinə qalındığı halda...

Böhran, böhran...

2008-10-29T20:44:00.001+02:00

Təxminən 2 aydır intensiv şəkildə ümumilikdə isə 2 ilə yaxındır qlobal maliyə böhranı müzakirələri davam edir. Həmişəki kimi, “ağsaç amerikalı daydaylar” çıxıb “mən 6 ay öncə filan olacaq demişdim” tipli “şok” açıqlamalarla gündəmə düşməyə çalışır. İqtisadiyatdan anlayan vəya ətrafına anladığını göstərməyə çalışan hamıı sözünə “qlobal böhran və onun dünyaya və ölkə iqtisadiyatına vurduğu zərər”lə başlayır. İndi iqtisadiyatdan anlayanmıyam, yoxsa anladığını göstərməyə çalışanmı bilmirəm. Amma onu bilirəm ki, hər zaman olduğu kimi tüğyan edən bu böhran fırtınası da quramadır. Əvvəla böhranın adı elə nəsə ləzzət eləmir – “qlobal maliyə böhranı”. Maliyə böhranı deyəndə hərhalda pulun azalması nəzərdə tutular. Ya da elmi dildə danışmaq istəyənlərcə “dəyərinin azalması”. Bu hərhansı ölkə vəya şirkət vəya şəxslə bağlı olsa anlaram. Əlindəki pul gedib yan tərəfə. Ona görə də böhran yaşayır. Ha indi bu qlobal olanda necə olur ki? Pulu gəlib yadplanetlilər Yupiterə aparıb?

Demək istədiyim, pul sadəcə əmtəə mübadiləsi üçün istifadə olunan bir şeydir. Nəticə etibarilə məqsəd yox, vasitədir. O olmadıqda da insanlar yaşayırdı. Zaman ərzində pulun başına min oyun açılsa (gümüş, qızıl, banknot, qiymətli kağız, devaluasiya vs.vi.) da, yenə funksiyası eyni olaraq qaldı – hamı vəya müəyyən bir ərazidə ortaq dəyər olaraq qəbul edilən obyekt. Belə olanda pulun dəyərinin artıb azalması niyə bu qədər böyük effekt doğurmalıdır ki? Səbəb məlumdu hərhalda. Bütün “pul”ların eyni dəyərə sahib olmaması. Yəni FOND BİRJALARI. Bax elə Azərbaycanın da bu böhrandan canını minimum itkiylə qurtarması fond birjamızın yox səviyəsində olmasına bağlıdır.

İndi qayıdaq “qlobal böhran” məsələsinə. Azərbaycana nə var axı qlobaldan?

Qlobal böhran olar – “su”dan, “enerji”dən, “qida”dan, “xammaddə”dən... Hər şeydən... Tükənən hər şeydən. Lap elə beyindən də... Amma nə nə... ağaclar yetişdiyi müddətcə, selluloza istehsal edilə bildiyi müddətcə çap edilə bilən pul ilə bağlı böhran... Olmamalıydı. Olmasının da təməlində məncə əsas səbəb nədir bilirsiz? Bayaqdan adını çəkdiyimiz əmtəələrə şişirilmiş qiymətlər qoyulması. Məsələn neftin bir barreli ötən il bu vaxtlarda yanılmıramsa 100 dolları ötmüşdü. Son 1 il ərzində 120 dollar civarına çıxdığı günlər oldu. Halbuki 5-6 il əvvəl bu qiymət 20 dollarlarda hərlənirdi. Nə dəyişdi ki? Bu müddətdə istifadə olunandan da artıq resurslar tapıldı, neftin alternativi olan enerji materialları inkişaf etdirildi. Məntiqi cəhətdən qiymət enməliydi hətta. Neft ən efektiv və geniş istifadə olunan xammaddələrdəndir. Onun qiymətlərinin (süni) art(ırıl)ması bütün qiymətlərə təsir etdi nəticədə. Beləcə ümumi olaraq bazarda süni qiymətlər fırlanmağa başladı. Valyutaların dəyəri isə azalmadı. Nəticədə bu natarazlıq bir müddətdən sonra fəsadlarını verməyə başladı.

Nəticədə demək olar ki, səbəb əslində dünyada 10 manatlıq mal olduğu halda ona 20 manat qiymət qoyulmasıdır. Ortalıqda isə 30 manat pul gəzir. 30-20=10 manat olan pul ”qlobal maliyə böhranı” adı qoyulan “xortdan” sayəsində havaya uçdu. Bax ona görə də deyirlər ki, dünya 2 ay ərzində 3 trilyon dollar pul itirib. Düşünün ki, Azərbaycan kimi 300-400 ölkə yox olub. Bu 10 manata bir açıqlama daha vermək olar. Belə ki, birja və banklarda əslində olamayan “ruh pul”lar dolaşır. Necə? Məsələn, bankın əslində x milyon pulu var kassasında amma müştərilərinin hesablarını üstüstə gələndə bunun iki qatı rəqəm alınır. Elə ona görə də deyirlər ki, bütün müştərilər bankdan pulunu çəkmək istəsə o iflas edər. Bax elə buna görə “qırmızı siqnal” verən bank 2-3 günə iflas edir. Çünkü qorxulan başa gəlir. Möhkəmliyi şübhə altında olan bankların və maliyə qurumlarının böhranda çökməsi/səndələməsi də bu kimi amillərlə bağlıdır.

Mövzu çoox qarışıq və bolca danışılabiləcək mövzudur. Son zamanlarda böhranla bağlı çox şey oxumağa fürsətim olmadı. Yoxsa daha dərindən araşdırılmış bir yazı təqdim etmək istərdim sizlərə. Hələlik bunu qəbul edin yaxında böhranın marketinqə təsiri. Bu dövrdə necə davranılmalı gərəkdiyi kimi suallarla bağlı şərhimi yazmağa çalışacam.

Yeni iş dolayısıyla blogu ziyarət etməyim çətinləşib. Amma bu müddətdə buralara gələnlərə təşəkkürümü bildirim - 1, artıq iş rejimimi formalaşdırıram və gündüzlər imkan olmasa da, axşamlar yazılar yayınlayacam və şərhlərinizi oxuyacam - 2. İnşallah. Bu arada növbəti yazı da demək olar hazırdır. Mövzu isə yuxarıdakı abzasın sonunda qeyd etdiyim deyil:)

Amerikanın marketinqi

2008-10-11T04:50:00.001+03:00

Gecə saat 04.49...

Yayda Bakıya gəlmədən öncə Chryslerin əfsanəvi vəya daha doğrusu əfsanələşdirilmiş CEO-su Li Yakokkanın (Lee Iacocca) bir kitabına giriş elədim. Kitabı biraz keçmişdim ki, ürəyim darıxdı və yarım saxladım. Çünkü Li müəllim də adəti “American dream” işlərdən birini görmüşdü. Onsuz da italyan əsilli amerikalı bu quru “Amerikan xülyası” “şar”ının əsas nəfəs mənbələrindən biri olub karyerası müddətincə. Daim Amerikançılıq və bənzəri ideyalarının öndərliyini edib. Anlamaq olar. Nəticə etibarilə vətəndaşı olduğu ölkənin təbliğatı ilə məşğuldur. Bundan təbii nə ola bilər? Bizim kimi ölkənin içində belə anti-Azərbaycançılıq etməkdən çox daha yaxşıdır.

Amma amerikalıların özlərinə aid hər şeyi bu qədər marketinq etməsi və dünyanın ən vacib məsələsi kimi mövqeləndirməsi heç xoşa gələsi şey deyil. Elmi marketinq məqaləsi oxuyanlar diqqət edib mi bilmirəm. Minlərlə, bəlkə milyonlarla araşıdrma var təbii ki. Əksəri də ABŞ-da olunur. Bundan əlavə Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya... Adəti üzrə inkişaf etmiş avropalılar... Yaponlar və Çinlilər hələ ki, bu mənada öyrənilməmiş və mühafizəkar “xam bazar”dır. Təbii ki, bir çox başqa ölkədən də araşdırmalar olur. Araşdırma ABŞda aparıldıqda “limitations” qisminə görə bilməyəcəyiniz bir qeyd digər istənilən ölkədə aparılan araşdırmanın bu bölməsində olur: “Araşdırma sadəcə filan ölkədə (hətta Alamaniya, Fransa olsa belə) aparıldığı üçün qlobal deyildir”. Amma Amerikada olanda qlobaldır. Bu “qlobal” hər nədisə elə deyəsən Amerikanın təkəlindədir. ARTIQ DEYİL!

Amerikan düşməni kimi göründüm sizə? Aşağıdakıları da oxuyun bir...

Dərinə enəndə Amerika mərkəzli hər şey məşhur “amerikan xülyası”na xidmət edir. Kinolar o məqsədlə çəkilir, kitablar o məqsədlə yazılır. Elə həmin kitabda da Yakokka israrla amerikan ailə mədəniyətini davam etdirməkdən, yaşlılara hörmətdən, anaya sevgidən, qızlarının xoşbəxtliyinin bu qədər kareyera uğuru olan biri üçün belə ən dəyərli xatirə olduğundan danışır. Amerika bunu yaşamır, amma amerikanın simaları belə görünməyə, bu atmosferi formalaşdırmağa çalışır. Düzdü bir də Paris Hilton, Lindsey Lohan və Britni Spirz kimi tiplər də var ki, onlar da bu xülyanın digər üzüdür.

Modern marketinq məhz buna xidmət edir. Bir dəqiqə... Modern etmir axı elə bil. Son illərə qədər edirdi deyək. Çünkü həqiqətən də medianın gücünü itirməsi, web 2.0`ın peyda olması, şərqin həm maddi, həm də zehin mənasında yüksəlişi, marketinq içində amerikalıların monopoliyasının bitməsi, hətta liderliyi az qala Yaponlara verməsi kimi faktorlar “yeni dünya”nın planlarını pozur. Hələ bir buna şərq filmlərinin Hollivuda narahatçılıq verməyə başlaması və bestsellerlər arasında “Yaşasın Amerika” əvəzinə “Yankee go Home!” tərzinin yerləşməsini də əlavə edə bilərik.

Artıq Amerikanın marketinqi zəifləyir və Amerikan Marketinqi mövqeyini itirir. Artıq marketinq Amerikanın deyil. Artıq Kotlerin sözü ehkam deyil. Artıq... düzəlir. Amerika marketinqin qloballaşması adıyla öz sistemini yerləşdirə bilmir.

Hər nə qədər amerikan xülyasını millətlərə qəbul etdirmə fəaliyələri illərdi nəticə versə də, hələ də birilərini cəlb etsə də, artıq Amerikaya getmək, Amerikan həyat tərzini dadmaq daha az gənc üçün “həyatının məqsədi”dir.

P.S. Əslində mövzuyla bağlı deyiləcək söz və gətiriləcək misal çoxdur. AC Nielsen bütün araşdırmalarını Amerikada edir və hooop... “Dünya bunu edir!” Etmir qardaşım. Həqiqətən sağlam, 35-40 ölkəni əhatə edən araşdırmalar gerçəkləşdirməyə hünəriniz var buyurun. Yoxdur çəkilin yoldan! Avto sektorunu ən çox buna görə sevirəm. Amerikalıların biabırçılığı göz qabağındadır orada. GM də Ford da geriləyir. Layiq olduqları yerə...

P.P.S. Deyirəm bəlkə səfirlikdə başa düşüblər bu fikirləri daşıdığımı ona görə verməyiblər vizanı :)

Şirkətlərimizlə işiniz olmasın!

2008-10-05T04:24:00.003+03:00

Rüstəm öz blogunda təzəliklə Azersunun süd məhsulları bazarına daxil olması haqda yazdı. Düzü ondan Azersun ünvanına daha tənqidi fikirlər yazmasını gözləyirdim. Amma yenə də nəticədə sözünü deyib. Mənsə çoxlarının təəccübünə səbəb olacaq bir mövqe sərgiləmək istəyirəm.

Azərbaycanda marketinqin içində olan, top menecmentini edən, kənardan baxan, sektorla əlaqə içində olan hər bir kəs şirkətlərimizi tənqid edir. Xüsusilə marketinqə yanaşmalarını. Elə o tənqid edənlərdən biri də özüməm a. Amma bir gün də məsələyə onlar tərəfdən baxaq deyirəm.

Azərbaycanda tənqidlərdən ən çox nəsibini alan bəlkə də Azersundur. Səbəb? FMCGnin çox göz önündə olan sektor olması, markaların və məhsulların çox olması, Azersunun şirkət olaraq böyüklüyü, monopoliya formalaşdırmasının insanları qıcıqlandırması vs. daha da sıralamaq olar.

Azersunun illik 150 milyon dollardan artıq satışı olmalıdır mən bilən. Əslində Azərbaycanın pərakəndə dövriyəsi üçün yüksək rəqəm saymaq da olar. Amma Azersun bunu artıra da bilər. İndi gəl də. Həm monopoliya olmasın deyirik, həm də bu dövriyə azdır. Marketinqə və personalın inkişafına kifəyət qədər pul xərcləyirlər. İndi burada önəmli bir məsələ çıxır ortaya. Rəhbərlik pulu ayırır deməli. Amma məsələn Azersunun böyük bir kadr siyasəti xətası var: işçiləri yetişdirir, sonra onları əlində saxlamağa cəhd göstərmir. Özü də fəxr edirlər ki, sektor üçün personal yetişdirirlər. Axmaqlıq deyirlər buna!

Məsələn banklar. AGBankın reklamına 100 min dollar ayrılıb. Amma o yöndəmsiz reklamı ki, marketinq vəya reklam departamenti təsdiqləyir. Eynən də TVni basmış mənasız reklamların hamısı. Azərbaycanda şirkət sahibləri müasir iş prinsipləri ilə işləməyə hazır deyil, bilirəm. Amma bazarda dəyişikliklər var rəqabət aparmaq üçün peşəkarlaşma gərəyi duyulan dövrə yaxınlaşırıq. Bəzi menecer də direktorlar bunu şirkətlərini shaiblərinə anlata bilibsə deməli mümkündür. Azərbaycanlı marketinq menecerlər əsasən məsuliyəti boynundan atmaq üçün tənqid edir yuxarıları. Düzdür kənardan baxıb ehkam kəsmək asandır. Amma işləmək bunu tələb edir. Işləyənlər sübut edirlər.

Hər şey bir kənara, Azərbaycanda çörəyini yediyi quruma türklər demiş “babayiğitler” kimi sahib çıxan neçə marketinq menecer/direktor tanıyırsız? Bax belələri həm qabağa gedir, həm də şirkətini inkişaf etdirir. Hətta biraz da artıq çalışanlar sahiblərin anlayışında inqilab beləı edə bilirlər. Bütün dünyada kapital adətən işdən anlamayan adamlarda olur. Di gəl ki, onlara peşəkar işin əhəmiyətini əvvəlcə fikirləri sonra, əməli ilə sübut edən PEŞƏKARLAR lazımdır!

Azersunun personalına qarşı anlamsız yanaşması böyük xətadır. Amma hələ bu ən böyüyü deyil, monopoliyasının əbədi olacağını düşünməkdir. Bir də buna əlavə olaraq hazırda imicinin çox pis olduğunu bildiyi halda idarəçilərin heç bir addım atmamasıdır. Nəticədə anlamaq lazımdır ki, Azersun Holdinq üçün “Bizim Tarla”, “Final” vəya “Pasha” hər şey deyil. Bu imici də Qafqaz Konserv vəya Final Çayın marketinqçiləri düşünməlidilər.

Hara fırlatdım xeyri olmadı. Problem marketinqçilərimizdədir. Şirkətləri tənqid etməkdənsə işləsələr daha doğru olar. Bir dostum forumda “filakəsin işlədiyi şirkət nədir ki, Bakcelli, Azersunu tənqid edir, özü nə edib axı indiyə kimi” demişdi. Düzü ilk refleks olaraq müdafiəyə keçsəm də görürəm ki, o dostum haqlıdır.

İşləmək lazımdır, bəyənməmək ən asanıdır!

P.S. ümumiyətlə bizdə özünə aid olmayan heç nəyə sahiblənmək və ona dəyər vermək anlayışı yoxdur. Ona görə də dövlətə aid olan hər bir şey səhv yöndə istifadə olunur. Şəhərlərarası qatarlarda oturmalı deyil. Küçələr zibil içində üzsə də, evimizin içi təmiz olsun. Amma di gəl ki, başqalarını tənqid etmək və ağıl verməyə gələndə bizdən yaxşısı da yoxdur.

İndi də Ramin məni işə saldı :)

2008-10-05T03:12:00.002+03:00

Azərbaycanlı bloqçular arasındakı “Sıra Səndə” oyununun ikinci dalğası marketoblogun sahillərinə də gəldi çıxdı. Əslində çoxdan gəlib çıxıb e. Azərbaycanda hər şeyin gömrükdə biraz gözlədiyi kimi bu dalğa da mənim gömrüyümdə gözləməli oldu. Səbəbi isə... Deyəcəm son iki postumdan bəllidir... həvəssizlik... bəlkə də düz olmayacaq. Məncə elə bu vəsilə ilə şöhrətpərəstliyim üzə çıxdı. Müsahibəni tezliklə realizə etmişdimsə bəzi məşhur adamlar kimi “uşaqlıq sirlərim”i paylaşmaqda yaman simic və təmbəl davranıram. Amma gecə əsl etiraf vaxtıdır. Getdik...Ramin, buyur bu da sirlərim...

***

Uşaq vaxtı əsl terrosit olmuşam. Kəndə gedəndə hər həftə bir toyuq öldürürdüm. Özümüzkülərdən tapmayanda, qonşularınkından. Sonra faciənin adı olurdu “faili məchul cinayət”. Çox vaxt da çaqqallar qarğış yeyəsi olurdu. Bakıda yaşadığım məlumdur hərhalda. Metroya minəndə yanımda mütləq qələm olurdu və kefim hara gəldi yazılar yazırdım. 3cü sinifəcən 4 müəllimi dəli eləmişəm... STOP!

İnandız?

Qoyun, bu olsun 3 GOP! Keçək real nominasiyalara

3 sitat

- Bakıda yaşasaq da bələkdəykən nənəmə əmanət edilmişəm və artıq dilim türklər demiş “pabuç boyda olanda” ata-anama qaytarılmışam. Bax elə nənəmin məni evə gətirdiyi ilk gün, özü kəndə geri qayıdandan sonra qapıya söykənib bu tarixi ifadəni işlətmişəm: “əmi, mən nənəmə istiyirəəəəəəəm”... əmi=atam!

- indi hamı yaxşı yaddaşım olduğun deyir... Amma 3 yaşımdaykən “bibi, bibi, sən kim bibisən?” sualı məndən çıxıb. Bunu uzun müddət bərabər yaşadığım bibimə demişəm özü də.

- Uşaqlığımın ən məşhur ifadəsi “sakit olun çlon yatır” (slon yox haa) olub deyirlər. Bir dənə deşikli baraban içində filim var idi. Xatırlayıram. Axşam olan kimi onu yatağa qoyub 1 otaqlı evi camaata dar edirmişəm ki bəs, “sakit olun filim yatır”. Deyirəm Greenpeace bilsə məni mükafatlandırar e. Plastik filə bu qədər dəyər verən insan yəqin canlısını öpüb alnına qoyar da.

2 dələduzluq

- Uşaq vaxtı əcaib bir xasiyətim olub. Səbəbini hələ də kitablarda axtarıram. Yunqla Froyd gəlsə çözəbilməz hərhalda. Deməli mənə verilən oyuncaqların cəmi 1 həftə ömrü olurdu. Onları sındırmaq üçün çox kreativ ideyalarım olub hər zaman. Ən axırda tamamilə dəmirdən sərt fiqurlar aldılar ki bəlkə biraz dözə. Onları da balkonun qapısının arasına qoyub sıxmışam. Nəysə... çox məsrəfli olmuşam bu mənada.

- Yemək oğurluğundan danışım? Yoxsa bu mövzu çürüdü? Üstəlik də ki, şəkillərimdən bəlli olur da. Day indi mən nə yalan deyim ki, yemək oğurlamamışam? :) Amma öz aramızdı mən konfet filan oğurlamırdım aa... :)

1 mırt

- mırt da odur ki, rəhmətlik babamı 8 yaşımda ikən itirsək də, onunla bağlı özümə maraqlı bir xatirə foralaşdıra bilmişəm. İndiki kimi yadımdadı ki, oturdurdum divanda. Özüm də otururdum çiyinlərində yalan olmasın saatlarla qulağın oynadırdım. Qulağı ətli idi. Digər nəvələri tamah salanda da dalaşırdım. Deyirəm qulağım babamın qulağına yaman oxşayır. Nəvələrim kişinin acığını çıxacaq hə məndən? :)

p.s. sizə bir dənə də məzə danışım. Deməli uşaq vaxtı hər yay kəndə gedirdim. Orda da yaşıdım sayılacaq əmi-bib uşaqlarıynan “takılırdıq”. 3ü məndən böyükdür. Hə ki, bir dəfə atamın bibisi gilə getmişik. Rəhmətlik Asiya nənə səs-küyün ortasında dönüb deməz mi ki “Misal bala, sən böyüksən e onlara baş qoşma”? Nəysə yazıq arvad hardan bilsin ki, “hər şey göründüyü kimi deyil”? :)

p.p.s. deyilənə görə mən də kimisə dəvət etməliyəm. Aygün, Rüstəm, Makla, Ruxsarə xanım... Hansınızda həvəs varsa buyurun. İsrar etmirəm. Mən ki, yazmaq üçün 10 gün gözlədim :) Nurlan da blogunu bağlayıb e. Yoxsa onu çağırardım :) Viskonsin-Medisonda oxumaq asan iş deyil :)

Yazmağa həvəs yoxdur

2008-10-03T14:40:00.003+03:00

Üzrlü hesab edin.
Elə düşüncə blogu da buna görə sakit qalıb :(

Blogumu heç vaxt tək qoymayan Şəbnəm Həsənəlizadənin istəyi üzərinə şərhi açıram.

İki ayda bir yeni blog açmaq lazımdır

2008-09-28T17:09:00.005+03:00

...Ya da bloglar niyə tükənir?

Azərbaycan blog aləminə daxil olmağımdan cəmi 8 ay ötüb. Amma bu aləmdə qayda qanunlardan kifayət qədər xali ola bilmişəm. Bu müddətdə daha nələrə nail olduğum isə vacib deyil :)

Bugünlərdə arabir Azərbaycan dilində lan bloglara göz atıram. Ən son Maklayaq`a baxdım. Gördüm ki, ziyarətlər xeyli azalıb. Kim nə deyir desin blogun ziyarətinin əsas göstəricisi şərhlərdir. Azeriblog sistemindəki bloglarda şərhsayı və hit necə belə yüksək olur onu tam çözmüş deyiləm. Amma bütün bloglarımızı əhatə edən bir tendensiya nəzərimdən yayınmayıb. Bloglar yeni açıldığı ilk iki ayda xüsusi olaraq aktivliklə seçilir. Ondan sonra eniş başlayır. Bu tendensiyadan yan keçən blog olub mu bilmirəm. Son vaxtlarda bircə Həsənəlizadələrin bloglarında (R və Ş) mütəmadi ziyarətçi axını gözümə dəyib. Hətta bir ara yazı başına ortalama şərhin 100ə çıxdığı bloga belə ziyarətçilər artıq "belə də baxmır". Bax o da Vüsalın blogunun ikinci nəfəsi idi.

Rüstəm blogunu çoxdan işə salsa da bu ilin əvvəlində aktivlik artdı. Amma bu da bir müddət sonra dayandı. Eynisini Aygün üçün də deyə bilərəm. Xüsusilə noyabr-fevral aralığında Kisshot blog coşdu. Amma martdan sonra sakitçilik çökdü. Düzdü blogu ayaqda saxlamaq bloggerin öhdəliyidir. Amma yenə də Alışveriş mərkəzlərinin bir müddət sonra ziyarətçilərin gözündən düşməsi kimi bizim bloglar da bir müəyyən zaman ötdükdən sonra ziyarətçiyə "susayır".

P.S. Bayramda uşaqlığımı xatırlayacam inşallah :)

Yıkılmadık ayaqdayıq

2008-09-22T09:47:00.004+03:00

Dünən səhərə yaxın forumumuz (heyf ki link verə bilmirəm) 3 erməni haker tərəfindən hack olundu. Saat 9a artıq forum onların əlindən alındı. Hazırda forumda bərpa işləri davam edir. Texniklər bizi bütün bilgilərin (!) xilas oluna biləcəyi müjdəsi ilə sevindirdi. Amma təbii ki hakerlər müəyyən fəsadları "miras qoyub" gediblər. Onları və texniki boşluqları aradan qaldırdıqdan sonra yenidən marketinq müzakirələri davam etdiriləcək.
Açığı, forumsuz internetin necə maraqsız olduğunu gördüm bu müddətdə.

Bu hadisəylə bağlı mətbuata göndərmək üçün hazırlanmış ətraflı məlumat burada.
http://mak.az/articles.php?item_id=20080922120144557&sec_id=2

Marketinq menecer “meymun” ola bilməz!!!

2008-09-19T08:07:00.005+03:00

Əvvəla başlayım onda ki, dönüb geriyə baxdıqda marketoblogun əvvəlki aktivliyindən xeyli uzaq olduğunu gördüm. Ona görə də açıb google analitycsdəki nəticələri görəndən təəccüblənməli deyiləm. Bunu nəzər alıb yaxşı bir mövzuda nəyəsə bənzəyən bir yazıyla “silkələnim” dedim.

Bu yazını uzun zamandır beynimdə formalaşdırsam da nəhayət mak.az`ın forumundakı bir mövzudan ilhamlanıb qələmə almağa qərar verdim. Bacı, narahat olma? Mövzu yaralı yerimizdi. Sən də öz tərzində baxsan məsələyə elə əla bir əsər çıxar ortaya ;).

Deməli söhbət odur ki, Azərbaycanda marketinq menecer axtaranda çalışırlar üzüyola birisi olsun ki, rəhbərliyə baş ağrı verməsin. Əslində bizdə şirkətlər elə mühəndis və IT mütəxəssisi axtaranda da eyni həvəs içində olur. Di gəl ki, onların işlərindən başları çıxmadığı üçün çox da müdaxilə şansları olmur. Bax marketinq isə başqadır. Bütün baş direktorlar marketinq dahiləridir bizdə. Onları marketinq meneceri Godin də olsa, deyəcəklər ki “sən get keçəlini qaşı”. Biz biləndir. Sən də eləcə kağız kuğuz daşı.

Bizim “savadlı və marketinqçi ruhlu” menecerlər də bu işdə sırf “CVimdə təcrübə xanası boş qalmasın” prinsipi və çürəkpulu xatirinə oturduğu üçün bu hökmə boyun əyir. İti dilli bir marketinqçi tanışım belə bir cümlə işlətmişdi: “bu dilim axırda mənim başıma bəla olacaq. Amma ki, gördüyüm şeyi deyirəm. Allah şükr heç kimdən qorxacağım da yoxdu. İşdi də buradan çıxaram, digərinə gedərəm”. Bax bu sağlam anlayış indi onun subaylığı iləmi bağlıdır? Məncə qətiyən.

Amma gəl ki, Azərbaycanda bu cəsarətə sahib marketinqçi faiz etibarilə bütün marketinq işçilərinin, hətta menecerlərin 5 faizi belə olmaz. Halbuki bizim kimi özündən razı, və kənarda “yekə yekə danışan” millət də yoxdur.

İndi biraz da başlığa açıqlama gətirək.

Bildiyiniz kimi xalq arasında “meymun olmaq” deyilən bir qismən qeyri etik ifadə var. Mənası da ki, “onun bunun sözüylə oturub duran” kimi bir şeydir. İndi bununla həhalda yuxarıda yazılanları tutuşdursaq ortaya nəsə bir fikir çıxar yəqin ki.

Biraz hətta əsəbiləşib “ayə doğurdan e, istehsalatdan tutmuş mühasibəyə qədər hər departamentə “burnunu soxa bilməli olan” marketinq menecer necə meymun edilə bilər e?! Onda onun işi nə olur? Marketinq menecer dediyiniz şəxs belə olanda yəqin ki kreslosundan da tərpənmir. Halbuki o həftənin 2 günü yumuşaq yerində otursa çoxdur hətta. Çıxmalıdı şəhərdə satış məntəqələrini görməlidir. Satış personalının marketinq anlayışına uyğun davranıb davranmadığını monitorinq etməlidir. İstehsalatda qablaşdırmanın rənglərində markaya uyğunluq gözlənilmirsə etirazını dilə gətirməlidir...” vs. də deyi bilərik. Di gəl ki, Azərbaycanda əsəbiləşmək yox gedib bunu baş direktora ya da şirkətin sahibinə anlatmaq lazımdır. Anlata bilirsənsə təbii ki...

Yaxınlarda bir uzaqdan uzağa tanıdığım və xarakteristikasını öyrəndiyim, əcnəbi şirkətlərin distribyutorluqlarıdan birində çalışan marketinq direktor vəzifəsindən azad edilib. Özü də qərarı baş ofisdən gələn şəxslər verib. Halbuki bağlı olduğu baş direktor onda olduqca razı imiş. Olacaq da. Uşaq o qədər fağırdır ki, heç bir dediklərini iki etməyib. Həmişə elə o baş direktoun sözüylə oturub durub. Amma şirkətin parlaq görünən marketinq işinin zəif getdiyini görmək də mümkündür. Əcnəbilərlə məsələyə yanaşmadakı fərq qardaşın yeni iş axtarışını labüdləşdirib. Amma Azərbaycanda hələ bir müddət də elə marketinq direktora ehtiyac duyan müdürlər olacaq. Nə bilim vallah ürək ağrısı...

Bu meymun məsələsinə biraz da “izyuminka” qatım. Məşhur “3 meymun” obrazını bilirsiz: “görmürəm” deyən Mizaru, “eşitmirəm” deyən Kikazaru, “heç nə bilmirəm” deyən İvazaru. Bax elə bizim marketinq menecerlərin əksəriyəti də belə davranır: kardı, kordu, laldı. Onlar meymun olmağa razıdırlar.

P.S. Yaponlar bağışlasın da daha. Bu “3 meymun”un simvolikasın biraz adaptasiya elədik :)

Məni bezdirən versus

2008-09-10T18:27:00.001+03:00

Marketinq o qədər genişlənib ki, onun bunu sahələrinə də girir. Təbii ki, bundan o bu çox narahatdır. Bilirsiz, ənənəvi mübahisəfason müzakirə... Marketinqin daxilində və marketinqi daxilinə alan versuslara alışmışıq artıq. Ən aktual isə - bütün zamanların və xalqların ən böyük qarşıdurması – PR vs. Marketinq.

Marketinqçilərin əksəri deyir ki, PR IMCnin bir üzvüdür. Bir qismi iletişimçilərlə razılaşır və deyir ki, bunlar bir-birinə dəxli olan müstəqil mövzulardır. Lap az qism fanatik iletişimcilər də deyir ki, marketinq PRın tərkib hissəsidir. Sonuncunu ciddiyə almırıq.

PR`ın marketinqdən müstəqil olmasını müzakirə edəcəyik. Məndən öncə müzakirə edən olmayıb mı? Olub! Məndə sonra olmayacaqmı? Şübhəsiz! Hətta elə bu anlarda hardasa bu mövzunun qırğını beıə gedir yəqin ki. Deyirlər dünya üzərində elə bir saniyə yoxdur ki, PG`nin məhsulu istifadə edilməsin. Elə bu da əcaib bir bənzətmə olsa da, yəqin elə bir an yoxdur ki, PR vs. Marketinq müzakirəsi edilmədən keçsin.

Şəxsən məsələyə obyektiv yaxınlaşmaq istəyirəm amma, nə desəm inandıra bilməyəcəyimdən bir marketinqçi kimi yanaşacağımı əvvəlcədən ifadə edim. Düzü bu mövzunun təhlili üçün elə bir üsul seçmişəm ki, nəticədə rasional bir mülahizə yürütməyə yönləndirsin. Bəli, beləliklə PR ilə marketinqin qarşılıqlı münasibətini fəaliyətlər və kadrlar kontekstindən ələ alıb real mənzərəni tərəflərin baxışıyla dəyərləndirməyə çalışacam. Nəticədə 3 ilə yaxın qəzetdə işləmiş birisi olaraq iletişimcilər adından da danışmaq olar.

PR`ın gördüyü işlər artıq media ilə əlaqələrin sərhədlərini xeyli aşıb. Sponsorluq, tədbirlər, daxili PR vs. kimi işlər də PR departamentini öhdəsindədir. Məsələyə buradan baxanda PR bir çox marketinq alətini istifadə edir. Onların təşkili də iletişim bilgi və bacarığı ilə başa gəlmir. Burada önəmli olan məsələ istehlakçı ilə ünsiyətə girildiyidir. Çünkü iletişimci üçün istehlakçı anlayışı çox da böyük anlamlar vermir. Halbuki marketinqçinin işi bu “kral” üzərində qurulub. Düzdü PR`ın səlahiyətlərinə daxil olan bir çox şey var ki, mediadan keçir və sadəcə jurnalistika təcübəsi ilə həll etmək olur. Elə forumda da Afət ilə Rüfət Abbasov arasında bu mənada qısa bir müzakirə getdi. Afət məncə haqlı olaraq deyir ki, press reliz şirkətin səsi olsa və mesajı istehlakçıya ünvanlansa da, yayımlamaq üçün jurnalistə göndərildiyi unudulmamalıdır. Bu unudulanda nə olur? Bunu unudan marketinq fokuslu PRçı şirkətinin reklamına (tanıtımına) keçə bilər ki, jurnalist üçün bu bilgi və dolayısıyla press reliz dəyər daşımayan bir şey çevrilə bilər. Və... dolayısıyla o press reliz medianın zibilliyində səfərini tamamlar.

Bu yerdə hər marketinqçinin jurnalisti anlamasını gözləməyin. Ona görə də belə işləri jurnalistin dilini bilən birinin görməsi məqsədəuyğundur. Amma PR press relizdən ibarət olmadığı üçün digər fəaliyətlərdə də marketinq fokuslu olmayan kadr istehlakçı fenomenini kənarda qoya bilər.

Əslində burada bir paradoks meydana çıxır. PR jurnalistikanın bir hissəsi olaraq fəaliyətə başlayıb daha sonra tərkibi genişlənən bir sahədir. Amma onun tərkibini marketinqə yaxınlaşması genişləndirir. Bu PR`ı marketinqdən asılılıq altına salsa da, iletişimçilər əksini düşünür və PR`a “azadlıq” istəyir. Həqiqətən də PR`ın tərkibindəki sırf marketinq alətlərini çıxardıqda gücünün xeyli azaldığını görmək çətin deyil.

Nə bilim bəlkə jurnalist kimi baxmağı yadırğadığımdandı.

Amma məncə 90cı illərə kimi bu müzakirəyə haqq qazandırmaq olardısa IMC anlayışının peyda olması ilə vəziyət aydınlaşmalıydı. “Şirkətin bütün marketinq kommunikasiyası vasitələri ilə vahid mesaj verməsi və eyni nöqtəyə vurması” – bunlar bəyəm eləcə pafosdur? Deyilsə tətbiq edilməlidi və bütün IMC tərkib hissələri də buna boyun əyməlidi. Elə PR da. Qəribə məntiqdir – marketinq reklamı, birbaşa satışı, satış promouşn fəaliyətlərini vs.i bir mərkəzdən idarə etsin, PR isə sərbəst olsun və kənardan “dəm tutsun”. Hayır əfəndim! Olmaz! Olamaz!

Onda PR ayrı teldən çalar, digər fəaliyətlə ayrı teldən. Camaat “integrated marketing” deyibən bütün P`lərin eyni nöqtəyə vurması xülyaları qurarkən bizim PR`ın... lənət şeytana PR`çıların dediyinə bax da...

Yox, yox... Bu müzakirə bitməz... Amma məncə vəziyət aydındı. PR`çılar, qürur etməyin! :)

Bakıda 2 ay və marketinq...

2008-09-07T03:18:00.005+03:00

Artıq 3cü günə keçir ki, Bakıdan ayrılıb, İstanbula gəlmişəm. 3 gün yox, sanki 3 ay keçib bu ayrı məsələ... Amma Bakıdakı 2aya da bir tərəfdən baxanda elə bil ömrümün yarısını apardı, digər tərəfdən elə sürətli keçdi ki, heç bilmədim özümlə apardığım kitablarda nə var nə yox...

"Yay tətili əvəzi Azərbaycana səfərimi" bir vətəndaş kimi artıq şərh eləmişəm sizlərçün. İndi də bir marketinqçi kimi yayın bu 2 ayı Azərbaycan haqda hansı fikirlər verdi keçək ona... Başdan deyim yazını birbaşa yazıram və nə uzunluqda olacağı haqda da heç bir fikrim yoxdur.

Azərbaycan istehlakçılarının fikir liderlərindən asılılığını daha öncə bir yazıda yazmışam. Bu cəmiyətimizi analiz edə bilən hər bir kəsin rahatca görəcəyi reallıqdır. Azərbaycan istehlakçısı referanslara çox güvənir. Hələ blogu açandan vvom-un ölkəmiz üçün ən öldürücü silah olması ilə bağlı yazı vədi vermişdim. Elə researcher də yaxında bu barədə yazdı. Hələ dərindən analizlər və case toplayaraq bu mövzuda kitab və elmi məqalə belə tərtib etmək mümkündür. Azərbaycanda Mercedeslərin bu qədər yayılması, az qalan bütün qadınların Ariel istifadə etməsi, Jalə meyvə sularının yayılması vs. sadəcə iki səbəbə bağlıdır - reklam və tövsiyə. Azərbaycanda güclü reklam dalğası ilə istehlakçını ələ alma dövrünün zirvəsi yaşandı və enişə keçilib. Bu dövrdən ən məharətlə istifadə edən markaların başında məncə Hyundai durur. Reklama bugündən etibarən kütləvi pullar tökməyi düşünənlərə ehtiyatlı olmağı məsləhət görərdim. Çünkü bugünədək az qala hər cür reklam effekt verirdisə artıq istehlakçıları bilincləndirməyə başlayıb şirkətlərimiz. Arada bir çəkilən yaxşı və düzgün reklamlar camaatımızın ağzında dad qoyub gedir. Bu da öz növbəsində gözləntini yüksəldir. Buna da el arasında deyirlər "rəqabətin inkişafa müsbət təsiri".

Azərbaycan istehlakçısının bugünədək seqmentasiyasını aparmaq az qala mənasız bir iş idi. Daha doğrusu detallı seqmentasiya... Varlılar, orta imkanlılar və kasıblar... Bu da müstəqilliyimizin ilk 15 illiyi üçün yetərli seqmentasiya. Artıq dövr dəyişir. Düzdü bugünkü seqmentasiya təxminən 3 il qüvvədə olacaq. Bu müddət ərzində də kiçik dəyişiklik və yerdəyişmələrə məruz qalacaq. Yaxında gözlənilən istisadi böhran istehlakçıları (həmçinin şirkətləri) sonrakı 2 ildə silkələyəcək və nəhaət 2013-14cü illərdən Azərbaycanda 5 ildə bir detallı seqmentasiya uğur üçün zəruri və qismən kafi şərt olacaq. Qismən çünkü ondan sonra indki mövqeləndirmə (daha doğrusu qeyri-mövqeləndirmə) qaydaları keçməyəcək və hədəfini tapan mövqeləndirmələr lazım olacaq.

Azərbaycan istehlakçısı hazırda dəhşətli dərəcəd çox pul xərcləyir. Və demək olar ki, xərclədiyi pulun 50-60 faizini bilincsizcə, belə demək mümkünsə xərcləmədən də keçinə biləcəyi yerlərə xərcləyir. Bu tendensiya bazardan pulun yığışılması ilə aradan götürüləcək mütləq ki. Ondan sonra gözlədiyim ən önəmli dəyişiklik pərakəndə alışverişi və avto alış sahələrindəki davranış dəyişiklikləmizdir. Bax bunu indidən demək çətindir. Marketinq o zaman lazım olacaq avto distribyutorları və pərakəndəçilərə. Hyundain liderliyi qoruması realdır. Amma əslində bu bazarda liderliyə ən real namizəd Toyotadır. Bir də bütün modellərini cəlb edə bilsə Hondaya yer var. Lüks seqmentin sadəcə bazarının kiçiləcəyini gözləmək olar. Yoxsa ki, dağılım elə belə də qalmalıdır. Çünkü bu seqmentdə alıcı profili indidən formalaşır.

Azərbaycanın bugününə baxıb gələcək mənzərəni təxmin etməyə çalışdım. Bilmirəm yazı nə qədər sistemli və bütöv alındı amma yaxşı ki bu blog sistemində şərh deyilən bir şey var. Qalan bütün sualları və əksik qalan yerləri müzakirə etmək şansı verir bizə...

Gözünüz aydın!

2008-09-01T02:14:00.000+03:00

Marketinqə aidiyatı olan hər azərbaycanlı “bizdə marketinq yoxdur!” ifadəsini eşidib və əksəri də işlədib bu cümləni. Özüm də konkret bu şəkildə olmasa da, bu fikri təsdiqləyən fikirlər səsləndirmişəm. Son qərarım isə Azərbaycanda Kotlerin yox Milli marketinq qaydalarının işləməsidir. Bunlar haqda yazmışam, inşallah hələ yazacam da. Amma bu yazıda gəlin sizə müsbət bir məqamdam bəhs edim.
Azərbaycanda son 4 ildə baş verən “istehlak partlayışı”nın hələ bir neçə il də davam edəcəyini gözləmək olar. İstehlak artırsa adətən ən çox böyüyən sektorlar pərakəndəçilik və avto olur. Azərbaycan maşın satışlarındakı artış göz qabağındadır. Bu heç. Pəraləndəçilikdəki artış isə... Məncə çox adam ölkəmizdə pərakəndə dövriyəsinin ildə iki dəfə, modern ya da təşkilatlanmış pərakəndəçiliyinin dövriyəsinin isə 3 dəfə artdığını hiss etmir. Halbuki bu sahədə, həm marketinq işləri zəif gedir (xüsusilə seqmentasiya, mövqeləndirmə, kommunikasiyalar və merçendayzinq... Ta nə qaldı ki?), həm də ixtisaslı kadr demək olar yoxdur. İnkşaf tempi artan hər ölkədə olduğu kimi Azərbaycanda da ixtisaslı pərakəndəçi əksikliyi yavaş yavaş özünü gəstirir.
Müsbət cəhət isə modern pərakəndəçilərin sırayla açılmasıdır. Yaxınlarda Ukrayna dairəsinin yaxınlığında Hakim Market adlı bir pərakədəçi açıldı. Bunacan həmin zonada Qrand demək olar tək idi. Almalı artıq bu tipli marketlərlə mübarizə aparmağa çətinlik çəkir. Həm zəif merçendayzinq siyasəti, həm dizaynın keyfiyətsizliyi, həm qiymətlərin əvvəlkinə nisbətən xeyli artması, həm də korlanmış imic Almalının işini çətinləşdirir. Qrand tipli mağazalar isə daha uğurla işləyir. Hakim marketin merçendayzinqini heç cür bəyənmədim. Xüsusilə bölmələri yöndəmsiz şəkildə düzüblər. Qiymətlər Qranddan aşağıdır. Amma bu yeni açılmaq ilə əlaqədar ola bilər. Ad məsələsini işçilərdən birindən soruşdum dedi sahibinin vəfat etmiş oğlunun adıdır. Elə mağazanı da onun xatirəsini əbədiləşdirmək üçün açıblar... MİLLİ MARKETİNQ!
Sadiq Qrand müştərisi olsam da, Hakim məni cəlb edir bəzi məqamlara görə. Amma mağaza rəhbərliyinin işin mütəxəssisləri olmadığını anlamaq çətin deyil. Üstəlik personal da işə alışmayıb hələ.

İndi yuxarıda yazılanları oxuyanda nə düşündüz bilmirəm. Hakim marketi analiz edəndə ürəyimdən “gözümüz aydın” nidası keçdi. Artıq yan yana olan mağazalar “dədə baba üsulları” ilə yox əsl marketinq alətlərin ilə mübarizə aparmağa məcburdur. Artıq canım sizə desin bu rəqiblər marketinq kommunikasiyası mi deyim, xidmət keyfiyəti mi deyim, merçendayzinqi mi deyim... ƏSL MARKETİNQ istifadə etməlidirlər. Bizdə marketinq yoxdur? Artıq var. Xoş gəlibdir!

Rebrendinq yox, “rebeyininq” lazımdır!!!

2008-08-17T23:12:00.000+03:00

Demişdik axı bizdə hər şey dəblədi. Geyim də, aksesuar da, təhsil də, karyera da... hər şey... axır vaxtlar marketinq yaman dəb olub. Yerindən duran marketinqdən bir kəlmə kəsməmiş oturmur daha yerinə. Şirkətlərimiz də marketinqə qarşı daha mərhəmətlə və şəfqətli olmağa başlayıb. Olmayanlar marketinq departamenti formalaşdırır. Olanlar da yavaş yavaş marketinqi “adam yerinə qoymağa başlayır”. Onu satışdan ayırır, maliyənin asılılığından xilas etməyə cəhd edir.
Nəysə sözüm onda şirkətlərimiz marketinqin alətlərinə meyl etməyə başlayıb. Marketinqin reklamdan başqa da işlərinin olduğu, bu işdə araşdırma və markalaşma kimi mövhumların olduğu da qəbul edilməyə başlayıb. İndi də başlayıblar xırda-xırda tətbiq etməyə. Amma bu DƏB bəlası burada da bizdən əl çəkmir. Bu aralar Azərbaycan şirkətlərinin marketinq fəaliyətlərini incələyən olsa marketinqin RTEBRENDİNQdən ibarət olduğunu düşünə bilər. Banklar “rebrendinq sırası”na yazılıblar. AGBank müəllim qrammatik cəhətdən yanlış sloqan və etik cəhətdən qəbuledilməz reklamı ilə bizə “rebrendinq dərsi keçdi”. Amma dərd orasıdır ki, Blogspotun şablonlarından birinə bənzəyən (Sənanın bloguna baxın) yeni ön dizayn və yeniliksiz digər yeniliklər elə sözdə-sloqanda da qaldı. Forumlardakı tənqidləri məharətlə və qılınc-qalxanla qarşılayan şirkət təmsilçiləri sloqan dəyişərək şirkət mədəniyətinə əl gəzdirməyin mümkünsüz olduğunu sübut etdilər.
Çox uzatmayacam. Azərdəmiryolbank və APA da rebrendinq işlərinə girişdi. İndi də Mikromaliyələşdirmə Bankından bənzər bir addım gözlənilir.
İndi dərd burasındadır ki, bu və rebrendiqi xilas sayan şirkətlər marketinq ədəbiyatında REBREDİNQi “ağ atlı şahzadə” olaraq görüb amma həmin bölmədə arxa səhifələri oxamayıblar. Oxusaydılar görərdilər ki, rebrendinq sadəcə logo, ad, sloqan, rəng dəyişməklə olmur. Bunlar atributdur və sadəcə simvolik məna ifadə edir. Rebrendinq özünü şirkətin fəaliyətində, keyfiyət anlayışında, müştərilərlə münasibətlərində, bir sözlə bütünlükdə korporativ mədəniyətdə əks olunmadığı müddətcə faydasız xərc və səndələmədən ibarətdir. Çünkü rebrendinq şirkət haqda formalaşmış qavrayışları (perception) dəyişdiyi üçün işlərbir müddət qaydasında getməyə bilər.
Bəli renrindinq əla vasitədir. Şirkətə ikinci nəfəs qazandırır. Amma bu özünü rəng və atributlarda yox, mövqeləndirmə və korporativ mədəniyətdə göstərməlidir. Korpoativ mədəniyət isə personalın bilik, bacarıq və davranışı ilə formalaşır.
Yəni rebrendinq yetərli deyil cənablar, beyinlərdə dəyişiklik edin... ya da REBEYİNİNQ edin!

Azərbaycanda fikir lideri olmaq

2008-08-04T12:25:00.000+03:00

Marketoblog açılandan belə uzun fasilə görməmişdi. Əslində ehtiyatda 2 yazım olsa da, həm internet imkanlarının “genişliyi”, həm də o yazıları çox da sizə təqdim etmə həvəsində olmamağım dolayısıyla bloga 1 ay ara verdik. Rüstəm demiş “bloq da qoy biraz nəfəs alsın” deyə düşündüm.

Əslində Bakıya gələndən qələmə almaq istədiyim o qədər mövzu olub ki... Eləcə “Azərbaycanda marketinqin vəziyəti”ndən başlasam silsilə yazılar çıxar ortaya. Nəysə elə əslində indi yazacağım mövzu da “Azərbaycanda marketinqin vəziyəti”ndən bir hissədir.

Şəkiyə guya ki, konfrans üçün məqalə yazmağa getmişdim. Bakının səs-küyündə alınmadı düşündüm gedim Şəkinin təmiz havasında oxuyum və yazım. Heyf ki, bir aylıq “oxuma antraktı” dincəlməyimə kömək eləsə də, əməlli yadırğamışam. Fikirlərimi toparlayıram yaxşı ki, yavaş yavaş. İndi sizə nədən deyim, nədən danışım...

Şəkinin Layısqı kəndindən deyəcəm. Lap olacaq “Layısqı kəndinin əhvəlatları”...

Azərbaycan istehlakçısının iki üzü var: özündən razı/heç kimi bəyənməyən və sürü psixologiyasıyla hərəkət edən. Birincini qoyaq bir kənara hələlik. Qıyməti 8 min təzə manatı keçən orta statistik azərbaycanlı elə bilir ki, 5-6 alçaq təpənin təsisçisidir. Bu heç...

Amma özündən bu qədər razı olan Azərbaycan istehlakçısı sürüyə qoşulmağa elə həvəslidir ki... Azərbaycanda ən güclü və efektiv marketinq alətinin, hətta silahının wom olduğunu daha öncə də demişdim. İnsanlar arasında hər hansı bir şeyi dəb sala bilən insan “Azərbaycanda ən yaxşı marketinqçi”dir. Bax biraz da konkretləşərək sizə belə bir “özündən bi xəbər marketer”dən (artıq xəbərdar eləmişik) danışacam. Və onun timsalında Azərbaycanda fikir liderliyindən.

Yoxsa biraz iddialı oldu. Fikir liderliyi haqda ətraflı bəlkə daha sonra. Amma adından bəlli olduğu kimi cəmiyətdə fikirləri izlənən və dedikləri önəmli qəbul edilən insanlardır. Fikir liderləri bir yaşayış məntəqəsindən tutmuş qlobala qədər ola bilər. Qlobal fikir liderlərinin ən böyük “müştəri”si UNICEFdir. Layısqı kəndində fikir lideri isə 20 yaşı yenicə tamam olmuş bir qızcığazdır. El arasında söz var “gedib özümü dağdan atsam arxamca gələcəklər”... Bax bu sözü belə eşitdim ondan. Görün nə haldır ki, başqalarıyla eyni şeyi geyinmək istəməyən bu xanım aldığı paltarları müxtəlif daşlarla bəzəyib dəyişdirməli olur. Məsələn, 1 il öncəyə qədər kənddə heç kim fenin nə olduğunu bilmədiyi halda, onun parikmaxerlik kursuna getməsi xəbərini aldıqdan sonra... Artıq hər evdə bir fen və parikmaxerlik kursuna gedən ən azı 1 nəfər var. Onun sayəsində artıq Bakıya gələnlər lahmacun yeməmiş geri qayıtmır.

Ən maraqlı gələni isə başqa bir hadisə olmuşdu. Təfərrüatını verməyim. Sadəcə bunu deyə bilərəm ki, Bakıdan filan formada qayıdacam deyib kəndi tərk etdikdən sonra geri qayıdıb bütün əhalini elə o formadaca tapmışdı. Bu dəfə kiçik bir fərqlə - “balaca lider” o formada deyildi....

Azərbaycanda fikir lideri olmaq üçün nə lazımdı sualına cavab axtarıram. O bacı sirrini açıqlamadı. Araşdırmalar davam edir...

Amerikanı kəşf etdim...

2008-07-02T19:37:00.003+03:00

Blogu açıb yeni yazını görənlər "Bəxtəvər bu qaçhaqaçda da yazmağa həvəs və imkan tapır" deyə bilər. Deyənlər yanıldı :). Çünkü Ankaraya gedib gəlmək və ardında səfər hazırlıqları, Azərbaycana çatandan sonra da blogun yada düşməyəcəyini təxmin edib əvvəlcədən 3 yazı arxivləmişəm. Bu da onlarda birincisi. Düzü mən də heç düzələnə oxşamıram. Yeni mövzu dolanır beynimdə. Hadi xeyirlisi :)

Getdik...

Kolumb gedib o diyarlara çıxandan yeni bir bilgiyə çatmanın, yenilik etməyin, kəşfin adı olubdu “Amerikanı kəşf etmək”. Elə mən də bir neçə gün əvvəl yolda gedərkən “Amerikanı kəşf etdim”. ÖZüm belə deyirəm e əslində yeni bir şey tapmamışam. İndi deyəcəm biləcəksiz söhbət nədən gedir...

Bilindiyi kimi IMC dünyasının bir qırğını var: reklam təsirliliyini itirir və yerini PRa verir. Marketinqin inqilabçı cütlüyü Trout ilə Ries`ın əsasını qoyduğu bu axıma artıq hamı qatılıb demək olar. Şirkətlər də bunu fəqrindədi. Bircə nədənsə büdcələrdə əks olunmur. Hələ də reklam xərcləri şirkətlərin ən böyük marketinq xərcləridir. Nəysə mövzu heç bu da deyil....

Amma əlaqəsi var mövzu ilə. Belədir ki, PR`ın ən güclü IMC üzvü olduğu deyilsə də, bunu mütləq qanun kim ifadə eləmək olmaz. Marketinqin hər bir qarışında olduğu kimi burada da vəziyət cəmiyətlərə və millətlərə görə dəyişir. Bax indi gəldik mövzuya və bunun açıqlamasına.

Deyəcəyim odur ki, IMC üzvlərindən bəlkə də ən qədimi direct sell – birbaşa satışdır. Bu ibtidai kommersiya və bazaryeri dövrünün silahı olub. Media anlayışının və tanıtımın olmadığı dönəmdə ticarətçiliyin etalonu olub. Daha sonra reklam və tanıtım kəşf edilib. Yox, yox IMCnin tarixindən danışmayacam. Yəni media ortaya çıxanacan ibtidai üsullar işləyirdi. Daha sonra gücü əlində tutan istehsalçı istehlakçıya özündən danışmağa başladı və bunun adı oldu reklam. Reklam son 30-40 ilə qədər ən güclü tanıtım vasitəsi idi. Bəs PRı belə baş tacı edən nə oldu?

Məncə medianın gücü ələ alması, insanların mediaya indeksli yaşaması. Şirkətlərin sözünə güvənməyən istehlakçı onun əvəzinə media (vəya fikir liderləri) danışanda qəbul edir. Bu iddianın keçərliliyini yoxlamaq üçün medianın güclü olduğu ölkələrdə PRın gücünə baxmaq kifayətdir. Məsələn Azərbaycanda media zəif olduğu üçün PR da hələ inkişaf etməyib. Halbuki istehsalçı gücü əlində saxladığı üçün reklamlar böyük effekt verir. Çünkü bizdə reklam və digər tanıtım çalışmaları şirkəti sevdirmək və məhsulun imicini yüksəltmək yox, əsasən “biz də varıq” demək və alıma yönləndirmək üçündür. Yəni Rüstəmin dediyi kimi “itələmə” məqsədlidir, “çəkmə” yox.

Medianın (TV, qəzet, radio) gücünü itirməyə doğru getdiyi ölkələrdə isə wom qüvvədədir. Daha doğrusu wom dönəmi başlayıb. İnsanlar artıq medianın dediyinə güvənmir və pənahı bloglarda, forumlarda, fikir liderlərində axtarır. Bizdə də wom yüksəkdə durur amma tamam fərqli bir obrazda və versiyada. O ayrı bir yazıda inşallah.

İndi belə bir mənzərə var. Media gücü ələ alır və inamını itirdikdən sonra reklam-PR-wom dalğasında sıra sonuncuya çatır. Türkiyə artıq PRın üstünlüyü arxada qoymağa doğru gedir. Media böyük təsirə malik olsa da, inamı itirmək üçün hər vəchlə çalışır və bir gün istehlakçılar üçün referans olmaqdan çıxacaq.

Bəs sonra? İnsanlar bir birinə də inamı itirəcək axı. Çünkü bloglar, forumlar və bənzəri qrupların gücünü hiss edən şirkətlər alternativ media olaraq oralara meyl edir. Nəhayətində blogçu və forumçuların da şirkətlərlə əlbir olduğu anlaşılacaq və bu dövr də qapanacaq. Ondan sonra...

Hələ ki, wom sonrası dövrlə bağlı ciddi fərziyə görünmür. Əldəki üsullardan Event Marketing, sponsorluqlar, sosial məsuliyət güclənəcək demək asandır. Mən inanmıram. Fərziyəm nədir? Deyirəm bəlkə istehlakçılar heç kimə etibar etmədikdən sonra bilinclənməyə başladı bəlkə. Bu da marketinqin sonunu gətirə bilər. Vəya marketinq həqiqətən də sərhədlərini aşacaq və dəyər mərkəzli olacaq. Vallah nə deyim. Dərin dərin analizlər istəyir. Amma yaxı 10-15 ildə bizi çox şeyin gözlədiyi dəqiqdir.

P.S. əvəzi: Biraz realist təxminim isə pərakəndəçilərin əlindəki gücün zirvəyə çatmasına aparan yoldur ki: buna görə artıq pərakəndə satış nöqtəsində ünsiyətin həlledici olacağıdır. Bəlkə seminarlarına qatıldığım Türkiyə Direct Marketinq Assosiasiyasının xəyalları reallaşır – gələcək direct marketinqədir... Ola da bilər...

P.S.in özü. Yazını oxuyanda sonra "Bəxtəvər..." ilə başlayan cümlə qurmanızı necə istərdim :)

P.P.S. Sabah vətəndəyəm inşallah :) Hamını (məclisdə) görmək ümidiylə

Düşərgə deyil, məktəbdir mübarək

2008-06-29T13:53:00.004+03:00

Səhər özümü bir təhər çatdırmışam evə. Səhər dediyim də saat 5dir haa...

Haradan gəldiyimi bilir əksərən blogun dəyərli oxucuları. Bilməyənlərə də xəbər verim ki, Ankaranın məşhur Bilkent universitetində Marketing Research Camp 2008 adlı proqram təşkil edilmişdi. Elə biz də ordaydıq. İki Yardımçı Doçentin (Dünya praktikasında Doçentdən əvvəl əd elmi dərəcə var) səyləri ilə araya ərsəyə gələn düşərgə adlı konferansfason seminar dərslər+dokotrantlara konsaltinq (başlıqdakı hisslər anlaşılır yəqin ki indi) bir sözlə “Mükəmməl” idi. Əvvəla məqalələrini heyranlıqla deməyim, həvəslə oxuduğum Zeynəb Gürhan Canlı (sağdaki fotoda), Tülin Ərdəm, Sunil Qupta (soldaki fotoda), Cey Russo kimi marketoloqlarla üzbəüz söhbət etmək və işləri ilə ilk ağızdan tanış olmaq xoş idi. Bunun insanı yeni cəhdlərə və çalışmalara necə həvəsləndirdiyini söyləməyə belə gərək yoxdur məncə. Dərslər yeni bitdiyi üçün beynimdə hər cür mövzu dolaşsa da, heç birisini müəyyən şablona oturtmamışam. Yoxsa bu araşdırma və istehlakçı davranışları divlərindən çox yükək səviyədə bəhrələnmək olardı.

3 gün davam edən düşərgə ilə bağlı təəssüratlarım çoxdur. Hətta hazıra bir çoxunu unutmuş belə ola bilərəm və yazıda qeyd etmək yadımdan çıxa bilər. Amma bir məqamı yəqin ki, heç vaxt unutmayacam: bu doçent və professorlardakı rahatlıq və sadəlik. Hər biri dünyanın ən çox hörmət edilən və guru adına yaxınlaşmış mütəxəssis olsa da, əvvəla bunu davranışlarıdan sezə bilmirsən. Conatan Levav platformaya adicə tərlik (vetnamka da deyirlər) ilə çıxmışdı. Üstəlik biz tərəflərdə belə bir şey təşkil edilsə ya hamısı “protokol” sırası olan birincini seçərdi, ya da elə səhnədə bizlərdən uzaqda oturardı. Amma Sunil Qupta mənim solumda, Zeynəb Özatanın önündə, Cey Russo 3 Boğaziçili PHD namizədinin əhatəsində Con Deyton isə qrup yoldaşımın yanında məskən salmışdı. Bir sözlə 12-13 div bizlərin arasına paylaşmışdılar. Bunun xüsusilə belə edildiyinə inanmıram. Sadəcə bir arada oturmaq gərəyi hiss etmirdilər. Ən maraqlı hərəkətlərdən birini isə Baba Şiv etdi: prezentasiya başlayandan sonra amfiyə daxil olan bir qız pilləkənlərlə yuxarıya doğru çıxarkən çəkildə və yanında ona yer açdı. Bir də bizim profları düşünürəm...

Düşərgənin ən qocaman marketoloqu - John DEIGHTON - Harvard

Prezentasiyalar çox məhsuldar alındı. Hamı sual verməyə həvəsləndirilirdi. Amma normaldır ki, əsasən “akula”lar müzakirə edirdi mövzuları. Bircə Sunil Quptadan başqa bütün natiqlər nəyi var “tərlədi”. Suallar və tənqidlərdən ən çox Kun Pauelsin nəsibini aldığını desəm yanılmaram. Amma zirvə Conatan Levavın prezentasiyasında oldu: Con Deyton da ikinci gün özünü yetirmişdi. Üstəlik araşdırma mövzusu çox kompleks idi (mağaza atmosferi ilə bağlı) və Levav çox fərqli tərzdə danışırdı. Prezentasiyanın gedişində sözün həqiqi mənasında divlər – Con Deyton, Sunil Qupta, Baba Şiv və Tülin Ərdəmin vəziyəti ələ aldığı diqqətim çəkdi. İnanın mövzu çox maraqlı olsa da, Eli Ofek və Baba Şivin Qupta və Deytona qarşı Levavı müdafiə etməsi nəyə desəz dəyərdi.

Maraqlı keçdiyinə söz yox idi. Əvvəla bu tərz yığıncaqlarla bağlı təcrübəm geniş deyil. Üstəlik belə yüksək kalibrdə bu qədər marketoloqu bir arada görmək hələm hələm olan iş deyil. Mövzular çox güncəl, araşdırmalar mükəmmələ yaxın, natiqlər başarılı idi.

Düşərgədən əldə etdiyim digər fayda isə şübhəsiz Türkiyə marketinq camiası içində olmaq idi. Müxtəlif universitetlərdən doktorantlar və müəllimlərlə tanış olmaq indiki şəraitdə hamı üçün faydalıdır. Bu tanışlıqlardan birindən xüsusi məmnun qaldım - Rüstəmin blogunda link verdiyi Zeynep Özata. Anadolu Universitetinin doktorantıdır. Blog mövzusunda 1 saata yaxın söhbət etdik və ümid edirəm bu söhbət onun blogu aktivləşdirməsinə stimul olacaq. Ayrıca bir çox professor və doçentlə də tanış olduq və hətta bir doktorantdan da brand extensionu birgə çalışma təklifi aldım. Heç də pis olmaz.

Bilkent Universitetinin kampüsü

Heyran olmaq deyə adlandıra biləcəyim bir şeylə qarşılaşdımsa o da Bilkent universiteti oldu. Yəni bütün yuxarıdakılar gözlədiyim şeylər idi. O “akula”lara bəlkə də nə vaxtsa heyran idimsə artıq deyiləm. Çünkü onların da (hətta Quptanın belə) çalışmalarında əksikliklər və limitlər olduğunu bir daha gördüm. Ayrıca çalışaraq aşılmayacaq əngəl olmadığını da.

Amma bizim universitetlərin Bilkentə çatması üçün çox gözlərik yəqin ki. Elə adicə cəhdlə bu qədər divi bir araya gətirməsi, 3 gündə qonaqların hamısını məmnun salacaq peşəkarlıq, usuz bucaqsız və modern tikililərlə zəngin kampüs... Bir sözlə türklər Türkiyədə belə bir universitet olduğu üçün fəxr edə bilər. Hələ Koç və Sabancı da ən azı bu kalibrdədir.

Açığı yuxarıda dediyim kimi, təəssürat çoxdur. Hamısını yazmaq həm çətindir, həm də bir dəfəyə hamısı adamın ağlına gəlmir. Yadımda düşdükcə sizinlə paylaşacam.

Qürurun səni basınca, Sən qürurunu bas...

2008-06-22T13:43:00.000+03:00

Yazının mövzusu ilə əlaqəsi olmayan bir giriş edəcəm. Gecə saat 3dür. Bayaqdan kitablarımı və dərs materiallarımı yerbəyer edirəm. Axıra yaxın döndüm baxdım və bu il ərxində beynimizin nə qədər yükləndiyinə bir daha əmin oldum. Nəticəsinin müsbət olacağına ümidim boldu. Elə bir qəribə hiss bürüyüb ki, bu gecənin vaxtı ömür boyu məndə alınmayan şe`r yazmağa belə hazır hiss edirəm özümü. Biraz bədii olacaq, tək siz deyil heç özüm də başa düşməyəcəm cümlənin mənasını amma belə bir hiss keçir: Çiynimdən elə bil daş götürüblər, uçmaq istəyirəm, amma ürəyim də yaman doludu, ağırlığında dayanmaq olmur.Nəysə... Qarışıq hisslər bir sözlə...

Mövzuya gələk...

Forumumuzda yeni bir trend başlayıb: reklam və kampaniyaları ortaya atıb soldan-sağa sağdan da sola tənqid döşəyirik. Forumun korrektor-redaktoru Fuad onsuz da rejissorları kameraya yaxınlaşdıqlarına peşman edir. Yaxında ya iş təklifi gələcək, ya da hansısa şirkət tərəfindən hədələndiyini eşidəcəyik deyəsən. Sözüm onda yox, biz də marketinq cəhətdən baxırıq məsələyə və reklamlar tənqidlərimizdən yan keçə bilmir. Təkcə reklamlar yox şirkətlərin təmsilçiləri də bu tənqidlərin yanından ötüb keçə bilmir. Artıq gəlib “merakımızı giderenler” də oldu. Bu prosesdə ən diqqət çəkən məsələ şirkət təmsilçilərinin hamısının eyni davranış şəklini sərgiləməmədi oldu. Nə mənada...

Deməli, pərdəni əslində Elnur Baimov açdı. Gəldi və çox açıq sözlülüklə suallara cavab verməyə başladı. Arada bəzi forumçuların qıcıqlandırıcı sualları və ona qarşı haqlı reaksiyalar olsa da, mak.az`a müsahibə də verən Editor o uğurlar və postun yanında heç özünü dartmadı və səhvləri qəbul etdi, düzləri dedi, Azərbaycanda şirkətlərin işçilərinə belə verməkdən ilan-çayan kimi qorxduğu bilgiləri bizlərlə paylaşdı. Hamı da təqdir etdi və alqışladı. day.az`ın imici, “digər işləri” filan bu yazının mövzusu deyil. Elnur bəy hörmətə layiq addımlar atdı.

Bu siftə olduğu üçün təfərrüatıyla anlatdım. Yoxsa ki, həm foruma baxmaq olar. Həm də, ümumi götürəndə vəziyətdən xalisiz. AGBank bizdə 1, digər bir forumda 4 təmsilçisiylə bütün tənqid və iradlara yarı təhqir, yarı kinayə, yarı əsəbli cavablar verib Şarm Əl Şeyxi reklamını və rebrendinqini müdfiə etdi. Adicə “Zəngin Olmaq - Haqqınızdır” ifadəsində tirenin yersiz istifadə olunduğu kimi “kor kor, gör gör” bir faktı belə inkar etdilər. Neymiş efendim “dil daim inkişafda olan substansiya imiş”miş... Yox bir nə... Sən defisi 3 nöqtə əvəzinə işlət denən ki “dili inkişaf etidiririk”.

Onu bunu bilmirəm. AGBank deyəsən sloqanı şirkət mədəniyətinə belə adaptə edir – AGBank: Təhqir edilmək haqqınızdır! Həqiqətən o böyüklükdə şirkətin təmsilçilərinin forumlarda onlara sual ünvanladıran şəxsləri belə təhqir etməsinə məna vermək çətindir.

Söhbət təkcə AGBankdan da getmir. Embavudun imic çarxını müzakirə edək dedik və Saleh bəy gəldi dedi ki “suallarınıza qapım açıqdı”. Amma sən demə qapıda bir elan varmış “marketinqçi olmayanlar girə bilməz”. Türkiyədə öyrəşmişik “Pazarlamacılar giremez” tablolarına. Deyəsən bunun acığı Azərbaycanda çıxılır. Xeyr əfəndim. Marketinqçi olmayanın fikrini daha çox önəmsəyəcəksən. Bunu etmək əvəzinə “sizin şərhlərinizə cavab vermək bizim üçün zaman itkisidir” demək... Nəysə... Allahdan Cəbrayıl bəy müdaxilə etdi və forumçulara təhqir davam etmədi.

Yaxşıyla başladıq... Yaxşıyla da bitirək. Rüfət Abbasov – Azercellin Mətbuat katibi və PR Direktor əvəzi. Forumda PR bölməsini canlandırdı, ən detal suallara belə səbrlə cavab verdi və hətta Azercellə bağlı müzakirə mövzusu istədi. Biz də onun davranışına qiymət olaraq dedik ki, “forum səmimi və təvazökar şirkət təmsilçilərinin qədrini bilir”. Azərbaycan da bilir inşallah...

Bəli qürur pis şey deyil. Mənliyini saxlayacaqsan və daim təmsilçisi olduğun şirkəti müdafiə edəcəksən. Gördüyün işin qədrini biləcəksən və kostruktiv tənqidlər destruktiv tənqidi ayırıb ikinciyə meydan oxuyacaqsan. Amma heç bir halda qarşındakını təhqir etməyəcəksən.

“Azərbaycan” və “marketinq” sözlərini yanyana gətirən hamı ya anında uzaqlaşdırır ya da arxasına “zəifdir” ifadəsini calayır. Amma belə də baxıram şirkətlərimiz “qüsursuz imiş”. Tənqidi öpüb başlarının üzərlərinə qoymaq əvəzinə təpik atırlar. Yaxşı inkişaf edəcəklər...

P.S. əvəzi: Ey Azərbaycanın biricik reklamlarında imzası olan biricik şirkətlərinin biricik təmsilçiləri! Fərda demiş “Sadə olun biraz” bir də Vüsal demiş “Qürurunuz sizi basınca, siz qürurunuzu basın”... Yoxsa... Ehhh... Nə xeyri e?

Azadlıq, Qrenuy, Ətriyatçı…

2008-06-19T14:47:00.002+03:00

Dünən qərar verdim bloga elə bir şey yazım ki, həyatımın ən “ən”li – uzun, çox dərs oxuduğum, yorucu, dolu keçən, netə bağlandığım, yazdığım, akademik çalışdığım, darıxdığım, ürəyimin partlama həddinə çatdığı vs.vi. – ilinin – Doktorantura dərs dönəminin arxada qaldığını anlatsın. Dedim ən yaxşısı budur nə vaxtdı həsrət qaldığım “asudə vaxt fəaliyətləri”ndən birini edim və təəssüratlarımı sizinlə bölüşüm.

Dünən nəhayət ki, rəfdə ona baxmağımı gözləyən “Perfume: The Story of A Murderer” – “Ətriyyat: Bir qatilin hekayəsi” filmini seyretdim. İki dostumun yaxşıdır-pisdir təlqinlərindən özümü azad edib keçdim bilgisayarın başına. Sizə kino ilə bağlı təəssüratımı yazmaq fikrimdən daşındım. Eləcə onu deyim ki, mükəmməl bir film olmasa da, Patrik Züskindin “Ətriyyatçı” şedevrinin haqqını verməsə də, izləməyə dəyər və mən ona xərclədiyim vaxtdan peşman deyiləm. Düzü biraz 18+ idi. Amma daha Hollivud üçün norma budur.

Kono ilə bağlı tənqidə gəlincə: əsrarəngiz bir fenomen olan Qoxu ilə bağlı bir şeylər izləmək xoş idi. Həm də qəribə. Qəribə çünkü, şüşələrdəki mayelərin iyini nəfəsinə çəkən aktyorlar özündən getsə də, sən bilmirsən onları hayıl-mayıl edən nədir. Qrenuy Amorapsxiyanı mükəmməlləşdirir amma sən nə ondan xəbərdar deyilsən nə də o birisindən. Bir sözlə burnun dəli olur funksiyasını yerinə yetirə bilmədiyi üçün. Filmin başlanğıcı və sonu əla alınıb. Orta qismlərində isə biraz şablon hiss olunur. Nəysə. Gələk əsas məsələyə...

Marketinqçi deyilik? Gərək hər şeyi ona bağlayaq axı...

Əvvəla qoxunun ən əsrarəngiz fenomenlərdən biri olduğunu qeyd etmək lazımdı. Magistr diplom işim “Mağaza atmosferi” ilə bağlı olduğundan marketinq ədəbiyatına göz atmışdım. Camaat mahnıdan, fiziki faktorlardan, daddan filan elə rahat bəhs edir ki... Amma qoxu fenomeninə gələndə susurlar. Səbəb isə sadədir. Qoxu ölçülməsi və adlandırılması ən çətin hissdir. Üstəlik hamı üçün yaxşı qoxu anlayışı mövcud deyil. Hər kəsin qoxu alma hissi eyni kəskinlikdə deyil. Qrenuy fövqəlinsani, hətta üzr istəyirəm ifadəyə görə fövqəlheyvani (insan da Heyvanlar qrupuna daxildir – bax. Biologiya dərsləri) iyibilmə gücünə sahibdir. O heç. Ona araşdırmada outlier deyirlər :).

Amma deyirəm bir Qrenuyu olsa şirkətin xeyli qabaq düşərdi. Təkcə “Armani” vəya “Gucci”dən də getmir ha söhbət. Hər bir pərakəndəçi mağaza üçün. Müasir rəqabət mühitində artıq fizik göstəricilər, keyfiyət və qiymət rəqabət faktorları olaraq yetərsiz qalır. Şirkətlər şüuraltına enməyə məcburdur. Onu da etməyin ən yaxşı yollarından biri məhz rəng-musiqi-qoxu ahənglərini yaxalamaqdır. Burada da ən başlıca vəzifə düşür sonuncuya. Çükü bunu idarə etmək də hamısında daha çətindir. Nəysə... Bu uzun söhbətdir.

Yəni uzun sözün qısası – QOXU hissi vacibdir, ondan istifadə etmək isə şərtdir. Düzgün istifadə isə uğur...

Bir dənə sizə nə deyim bu Ətriyyatın sonunda bir məqamı deyir: Qrenuy dünyanın bütün insanlarını önündə diz çökdürəcək gücə - mükəmməl qoxuya sahib olsa da, özünün qoxusu olmaması, dolayısıyla şəxsiyəti olmaması dolayısıyla hər şeyə “tüpürür” və özünə ölüm hökmü çıxarır. Elə bunun kimi şirkətlərin də gərək şəxsiyəti olsun. Qrenuy kimi ikon marka olmaqdansa...

P.S. Filmi bəyəndim. Bilirsiz niyə? Çünkü bu iki saatdan artıq zaman ərzində mənə forumu və doktoranturanı belə unutdura bildi.

P.P.S. Deyirəm Qrenuy qalıcı qoxunu tapa bildi. Mən də bu dərs ilini qalıcı unutdura biləcək bir üsul tapsam...

Başımıza bəla dilimiz

2008-06-15T09:04:00.002+03:00

Bir söz var, artıq hamı da bilir “Sevgilinlə fransızca danış, işdə ingilizcə, düşməninlə almanca”. Hərfi hərfinə düz yazmamış da ola bilərəm. Üzrlü hesab edərsiz yəqin. Nəysə... Deməli ha elədim görüm ana dilimizi hara yerləşdirə bilirəm, hətta necə mövqeləndirə bilirəm, bir şey alınmadı. Mövqeləndirməni boşuna demədim ha. İngilislər öz dilinin biznes dili olmasından gayet memnun. Və bu kimi rəvayətlər də bu mövqeləndirməni dəstəkləyir. Bəs biz nə söz salaq ortalığa. Necə wom edək? Nəyi wom edək?

Nəysə... Bu qalsın sonraya. Onsuz da marketinq üçün əldəki məhsul da gərək reklamları yalançı çıxartmasın, direct marketingin (birbaşa marketinq) üzünü qızartmasın da. Hə. Gəldik mətləbə.

Başlığa baxanlar yəqin əvvəlcə Vüsal nəsə deyibdi, dilinin bəlasına keçibdi, ondan yazıbdı, deyibdi. Əslində isə mövzu tamam fərqlidir. Azərbaycan dilinin yetəsizlyi. Təkcə Azərbaycan dilinin də yox, bütün Türk dillərinin. Elə Türkiyə türkcəsində də bu problem var. Dərsdə adicə “means-end”, “antecedent-consequence”, “input-output” kimi birbirinə bənzəyən 3 ifadənin hər birinə layiqli qarşılıq tapa bilmədik. Belə misal o qədər çəkmək olar ki. Elə ürək ağrıdan bir məlumatdan xəbər tutanda anlayırsan vəziyətin nə yerdə olduğunu: fəxr elədiyimiz, ən axıcı və şairanə dediyimiz dilimizdə 80 min söz var. Olsa olsa 100 minə çıxa bilər deyirlər. Alman dilində isə 500 min, ingilis dilinə gəlincə... 2 milyonlardan (!!!) dəm vurulur. Məncə başqa sözə nə hacət?

Uzun sözün qısası heç də fəxr eliyəsi dilimiz yoxdu. Özözümüzə ondan bəh-bəhlə danışıb, başımızı aldatmayaq. Boş şeydir.

Bəs nə olacaq bunun axırı?

Bunun axırı ya hər inkişafa başlayan elm sahəsiylə bağlı olan insanlar, o sahədəki terminlərə layiqli əvəz tapacaq, ya da dilimizə bir sürü yeni və “rəndələnib-biçimlənməmiş” söz daxil olacaq. İkincisi artıq prosesdədir. Birincisini isə eləmə cəhdləri görmürəm. Bu pərakənde olacaq iş də deyil. Türk Dil Kurumu Türkiyədə özünü qəbul elətdirmək üçün dəridən qabıqdan çıxır. Bizdə heç bu da bəs eləməz. Dəri ilə qabıqla düzələn şey deyil.

Biz – özünə marketinqçi deyənlər də qalmışıq bu “brend loyallığı” kimi uydurma sözlərin əlində. Bir hal çarəsi düşünmək vaxtı keçir artıq. AGBank da “Zəngin olmaq - haqqınızdır” deyib tireni yersiz şəkildə istifadə etməyi “Dil daim inkişaf edən substansiyadır” arqumentiylə açıqlamağa çalışır. Azərbaycanın savadlı oğulları dilin inkişafını işarənin səhv istifadəsində görür. Əslində gündəlik danışıqda rus dilini istifadə edən adam üçün bunun problem olmaması normaldır. Bir Azərbaycan diliylə kimdi onu tanıyan??

Nəysə ki, dilimiz qısadır camaat. Amma biz də elə bilirik, fəxr eliyəsi bir dildə danışırıq. Deyəcəksiz sən nəyi qoyub nəyi axtarırsan? Camaat 300-500 kəliməylə həyatını yola verir. Düşündürücüdür.

P.S. Bəlkə qoyaq kənara bu yazma işlərini, gedək bazarda dil sataq - Mal dili. Onda heç “antecedent” sözünün qarşılığını tapa bilmədiyimizə də yanmarıq...

P.P.S. Digər tərəfdən baxanda gənclərimiz artıq ana dilimizdə olan, və hamı tərəfindən bilinən sözləri belə işlətmək əvəzinə ingilis dilinə qaçırlar. Bir vaxtlar bu bəla rus dili ilə bağlı yaşandı və “koneçno”lar, “prosto”lar işğal etdi danışığımızı. İndi də sıra “done”larda, “that”s it”lərdədi. Türkiyə türkcəsinə də meyl var. Bir sözlə Cəlil Məmmədquluzadə rəhmətlik sağ olsaydə “Anamın kitabı 2nd Ed.” çap edərdi.

P.P.P.S. bir sözlə, :(, həm də :((!!!

Qeyd: blogumdakı 50`ci postun belə əhval ruhiyədə olmasını heç istəməzdim.

Sənin seqmentivi yeyim...

2008-06-10T00:58:00.002+03:00

Əvvəl zaman içində, xəlbir saman içində mənim bir blogum vardı... Axı hələ də var... Onda belə başlamaq düz olmaz. Uğursuzluq gətirər. Girişi dəyişək...

Xeyli müddət bundan əvvəl maşın dünyasının əcaibliklərindən yazanda şərhlərdə belə bir söhbət düşdü ki, orta seqmentin divləri, üst seqmentin “baba”larının belə bazarından “oğurlayır”. Rüstəm də dedi ki, yəqin 3cü yazını da elə buna həsr edərsən. Mən də inanırdım ki, nə vaxtsa yazacam Maşın dünyasının əcaiblikləri haqda silsilənin son yazını. Nəysə... O gecikir... Yoxsa mən onu yazmağa gecikirəm? Fərqi yoxdur prinsipcə...

Elə o söhbətən bəri bu mövzu fırlanır beynimdə. Sonradan bu başlıq da ağlıma gəldi dedim vaxtı çatsın yazajam ee... Deməli o vaxt gəldi çatdı.

İlk olaraq onu deyim ki, bu seqment yemək məsələsi sadəcə avtoda mövcud olan bir hadisə deyil. Qızıl qanun – STP+4P dünyanın istənilən şirkətinin marketinq fəaliyətlərinin təməlidir. Bizdə buna həvəskarcasına yanaşılmasına baxmayın. Bunun da tələb etdiyi odur ki, sərhədləri aydın şəkildə müəyyən edilmiş bir vəya bir neçə seqmenti (S) seçirsən (T) və ona uyğun hamının anlayacağı və qəbul edəcəyi mövqeləndirməni (P) gerçəkləşdirirsən. Bu üç hərf qətiyən “separat” deyil “cumhur” olmalıdır. Yəni məntiqi ardıcıllıq və əlaqəlilik qorunmalıdır.

Belə olan şərtdə hər bir şirkət, məhsul və marka üçün müəyyən hədəf kütlə var. Bu özünü bütün marketinq fəaliyyətlərində göstərməlidir. Siz gəncləri hədəf almısızsa biznes jurnalında çox da işiniz yoxdur. Vəya lüks bir məhsulun qadın proqramında reklamı lazımi effekti verməz. Bunlar təbii ki, səthi misallardı.

Mənzərə belədir ki, siz seqmentasiyanı edirsiz, onlardan karlı və sizə uyğunlarını seçib özünüzü bazarda mövqeləndirirsiz. Amma...

Burada amma doğur. Plan üzrə seçilən seqmentin sərhədlərindən daşıb digər bölümlərə satış gerçəkləştirməyinizə kimsə əngəl deyil. Hətta bunu bacarmaq lazımdır. Bunu necə etməli? Əslində əsas sual elə budur. BİM Türkiyənin ən ucuz təşkilatlanmış pərakəndəçilərindən biridir. 1600ə yaxın mağazası var. Hədəf kütlə ortanın altı və alt gəlir səviyəsindəki əhalidir. Di gəl ki, yeni Mercedesdən olmasa da, Honda və Toyotadan düşüb BİMə daxil olan adamlar çox görmək olar. Bu isə orta və ortanın üstü seqmentə də əl atdığını göstərir BİMin. Necə? BİM hər bir ailə üçün lazım olan məhsulları mədəni, təmiz, güvənli və abartmadan (hər kategoriyaya aid maksimum 3 marka) istehlakçıya təqdim edir.

Örnək çox gətirmək mümkündür. Toyota və Hondanın seqmentlərinin sərhədlərini aşdıqları sirr deyil; Azərbaycanda gündəlik tələbatını ödəməyə çətinlik çəkən insanların lüks telefonlar aldığı məlumunuzdur; AVEAnın gənclər üçün olan Mobil Öğrenci tarifini mənim tanıdığım 50 yaşlı insanlar belə işlədir vs. vi.

Burda əsas məntiq nədir? Təbii ki məncəsi.

Bir marka nəzərdə tutulduğundan üst seqmentə də satılırsa deməli təklif etdiyi xidmət və keyfiyət daha zənginləri də qane edir, bununla bərabər bu markanın imici onları istifadədən uzaqlaşdırmır. Nəzərdə tutulduğundan aşağı seqmentə satılması isə normaldır. Çünkü insanlar prestij və status məqsədli alışverişlər edirlər. Üzərindəki köynəyin Armani qartalını dost çevrəsində seçilmə vasitəsi olaraq görür. Burada markanın o alıcılarının markanın imicini aşındırmamasına diqqət etməsi gərəlidir.

Məsələn Mercedes illər boyu alıcılarının kimliyinə nəzarət etmədi və artıq Türkiyədə “kıroların lüks maşını” kimi tanınır. Audi də gözünə döndüyüm bundan lazımınca istifadə edir. Bu haqda Rüstəm həm blogunda həm də Marketinq jurnalında yazıb.

Mövzu elmi araşdırmalıq mövzudur. Sizlərlə də paylaşmaq istədim. Bu ideyadan yola çıxaraq formalaşdırdığım bir 3D mövqeləndirmə modeli də var əslində zehnimdə. Görək nə olur. Biz – marketoloqlar 3D düşünə bilirmişmişik :)

Yekə-yekə danışmayın!

2008-06-05T17:35:00.003+03:00

İmtahanlara fasilə, bloga davam... :)

Üç gün dalbadal bir-birindən çətin :) imtahanları verdikdən sonra bloga geri qayıtmaq olar. Başlığı oxuyub inciməmisiz ümid edirəm ki. Allah eləməsin sizi nəzərdə tutum. Şirkətlərləyəm. İndi hər şey aydın olacaq.

Bu ideya mənə necə gəldi onu deyim əvvələn. 3 gün öncə bir fokus qrupda iştirakçı oldum. Cevahir haqda da söhbət açıldı. Açığı daha öncə də bloga yazdığım yazıfasondan da hiss etmək olar ki, Cevahiri bəyənmişəm. Həm çox böyükdü, həm hər şey var, həm super düzənlənibdi, həm... həm... həm də... Təbii ki, əksik cəhətləri yox deyil. Amma fokus qrupdakı qədər kəskin tənqidlərə layiq olduğunu heç cür qəbul edə bilmərəm. Nəysə bu qalsın sonraya. Amma bir tənqid var idi ki, mən də razılaşdım və hətta o qədər mənimsədim ki, indi oxuduğunuz sətirlər peyda oldu.

Məsələ də o idi ki, Türkiyənin bəlkə də ən mərkəzi 3-4 nöqtəsindən birində 9 stadion böyüklüyündə yeri tutan Cevahir açılmadan əvvəl bütün ölkəni hay-haray bürümşdü: “Avropanın ən böyük, dünyanın ikinci AVM`i”. Hələ başqa başqa təmtəraqlı ifadələr. Üstəlik inşaat müddətində də sahəni çevrələyən çəpərlər yanında keçənlərə “gözlə açılım gözün kəllənə çıxacaq” deyirmiş.

Dünyanın ən böyük işləməyən saatı

Nəticədə fakt fakt olaraq qaldı – Cevahir Avropanın ən böyük AVMsi olaraq açıldı. Açılış da nə açılış... Amma ilk gün şokundan sonra aydın oldu ki, Cevahir o təmtəraqlı ifadələrin yanında “cılız bir div” olaraq göründü. Xarici görünüş nə inşaatçı ailəyə, nə Avropanın ikinci ən böyük AVMsinə, nə də hədəflənən kütləyə yaraşmadı. Çox bəsit və zövqsüzdü. Dünyanın ən böyük saatını ayaqüstə görmək üçün başla bədən perpendikulyar hal almasa olmur. Çünkü o div binanın tavanına vurulub. Üstəlik də onu görəndən sonra (min bir əziyətlə) “Dünyanın işləyən ən böyük saatı”nı axtarıram. Çünkü ağ fonda ağ rəqəmlərlə mənasız bir şey düzəldilməsi azmış kimi işləmir də.

Cevahir sonradan xeyli dəyişiklik etdi. Dizayna olmasa da, asortimentinə əl gəzdirdi. Mənfi cəhətləri yanında gözdən itən müsbət cəhətlərini önə çıxarmağa çalışır. Amma saat hələ də işləmir.

Deməyim odur ki, bəlkə də belə böyük danışmasaydılar “expectation-perception gap” kimi marketinqdə açar məqamlardan birinə çevrilən bir problemlə üzləşməyəcəydilər.

Bu da ALTIN ÇOCUK

Bu mənada böyük danışıb ona layiqli cavabı verə bilməyən iki örnək daha gətirərəkdən keçəcəm yorumlarıma. Təxminən iki ol olar Toyota Aurisin ortaya çıxışı. “Otomobil dünyasının Altın çocuğu” və o super reklamı görəndə Toyota super car buraxır deyə düşündüm. Həqiqətən də TVdə möhtəşəm bir şey göründü. Sonradan öyərəndə ki, Corollanın Hatchback`i bundan sonra Auris adlanacaq böyük məyusluq olmuşdu. Bir də Hyundai I30`nu bazara sürmədən əvvəl elə böyük böyük danışdı ki, dedim Koreyalılar önünə gələni əzib keçəcək. Amma o da olmadı. Üstəlik satışlar reklamların qarşılığında heç nə oldu. İndi də Azərbaycanda I30 reklamları əməlli yayınlanırmış amma deyəsən o xətaya yol vermədən.

O məyusluğu ardından I30 normal qaydalarla promouşn edilməyə başlanandan satışlar və yollarda görünmə məsələsində irəliləyiş hiss edilir. Əslində həm Auris, həm I30 “ciks” maşınlardı. Yaxşı da satış edə bilər. Amma reklamlar və PR`la istehlakçının gözləntisini yüksəldib onu təqdim edə bilməmək markanı aşındırır. Bilindiyi kimi, SERVQUAL modelindəki boşluqlardan biri də məhz budur. Təqdim olunanla xarici komunikasiya arasındakı fərq. Bu isə kritik məqamdı.

Yəni böyük danışıb diqqəti marka özürinə çəkmək və hamının bazara girişinizi gözləməsini təmin etmək satışlarda özünü mənfi cəhətdən də göstərə bilər. Marka nədisə odur. Şişirdib istehlakçının gözləntisini yüksəldib sonra qarşılaya bilməyərək zirvədən yerə çırpılmağın nə adı var?

Belə səhvlər bizdə də buraxılır. Amma yadıma düşmədi örnəyi. Yadınıza düşsə şərhə əlavə edin.

Sənin o gözlərin...

2008-06-01T20:45:00.003+03:00

Aygün heyranı olduğum Lexusdan heyran heyran yazdı. Hələ bir bizdən sitat da gətirdi ki, bu yapon “gözəl”inin yeni modellərin görəndə lap varlı olmaq keçir adamın ürəyindən. Elə özü də Lexuscana qarşı biganə deyilmiş. Mən də dedim madam ki, Azərbaycanın marketinq bloqları olaraq maşınlara olan sevgimizi dilə gətirmişik mən də məsələyə bir münasibət bildirim...

Gözlər... Azərbaycan ədəbiyatının baş qəhrəmanı. Məhəbbətdən yazanların ən böyük ilham qaynağı və referansı. Qələmini oynadan istəklisinin gözlərindən sitat gətiribdi folkorumuzda. Bir cüt möcüzə haqda mahnılar, şerlər, əfsanələr yazılıb. Bəli sevgilinin gözləri dəyərli mövhumdur. Sənə olan sevgisi də oradan oxunur, sənin ona sevgini də onlar vasitəsilə görür vs. vi.

Çox da ədəbiyata dalmayaq. Alınmadığını da bilirəm. Alınsaydı ədib olardım da elə.

Haradan gəldik bu gözlərə? Sevgilimdən yazmayacam təbii ki. Bir dəqiqə... Əslində sevgilimdən yazacam. Amma bu ilk anda ağla gələn istiqamət deyil. Bəli yazının ortalarına sərpişdirilmiş şəkillərdən də gördüyünüz kimi sevgilim – maşınlardan danışacam. Onların gözlərindən – faralardan (poliqlot fənər desə də, mənə absurd gəldi bu), işıqlarından danışacam. Əsas odu ki, sizə aydındı nədən bəhs edəcəyim.

Faralar maşınların gözüdü. Cars animasiyasına baxanlar varmı bilmirəm. Oradakı baş qəhrəman Lightning McQueen yarış maşını olduğu üçün ancaq işıqlı yerlərdə gəzir, bu üzdən də faraya ehtiyac duymurdu. Amma “kişinin başına iş gələr” misalı bir dəfə “yaman yerdə axşamlayır”. O anda maşınların gözünün faraları olduğunu daha yaxşı anlayırıq.

Öncələri maşınlar üçün faralar sadəcə axşamlar yolu aydınlatma vasitəsi idi. İndi isə... Maşının bütöv imicinin ən önəmli daşıyıcılarından biridir. Hətta daha da artığıdır.

“Maşın ikinci arvad”dır sözünü eşitmiş olarsız. İnanın artıq bəzi kişilər üçün “arvad ikinci arvaddır”. Maşın isə həyatının eşqidir. Qadınlar kişiləri özünə müxtəlif şəkillərdə və məharətlərlə aşiq edirlər. Göz burada vacib kompanent olur. Bax elə maşınlar da (oxu: maşın istehsalçıları) hərgün bizi özünə bağlamaq üçün yeni fəndlər düşünür. Ona görə də əziz xanımlar gərək maşınlarla özləri arasında paralellər aparılanda inciməsin. Vallah mən də Audi R8 qədər gözəl olmaq istərdim :)

Audinin axırıncı tapıntısı ümumiyətlə adamı məhv edir. Faranın altındakı muncuq kimi düzülmüş “fara dənəcikləri”ni gözün altına çəkilmiş sürməyə bənzədirəm. Adamı bir könüldən min könülə Audi aşiqi edir. İndi Rüstəm deyəcək Hondaya xəyanət edirəm. Yox qardaş. Honda Civicin o pişik gözləri fenomendir. Ondan ümumiyətlə yoxdur.

Maşınların faraları həqiqətən önəmli bir imic müəyyən edici və əqabət platformuna dönübdü. Amerika və Avropa şirkətləri bu mənada Asiyalılara əməlli uduzur. Toyotadan Hondaya, Subarudan Mitsuya, Hyundaidən SsangYonga, Kiadan Protona Asiyalı markalar faralarını gözəlləşdirməyə davam edir. Avropa markaları isə daha çox arxa faralara diqqət yetirir. Citroenin C4, C5 və C6dakı özəl dizaynı xüsusidir. Renault da Lagunanın yenilənmiş versiyasında ən çox arxa faralarda dəyişiklik edib. Amma ispan Seatın bu sahədəki işini alqışlamaq lazımdır. Xüsusilə Leon...

Maşınlara göz vurmağı da öyrətsələr artıq kişiləri tamamilə ələ almış olacaqlar. Hətta mən deyim ki, ondan sonra maşın “Məcnunə”ləri belə əməlli artar. Göz süzdürən maşınlar da çıxar yəqin yaxında... İşimiz var da ...

Sənin o şüşə gözlərin,

Yanıdırb yaxar gözlərin!

Fəxrimiz bizi sevindirməyə davam edir

2008-05-28T18:57:00.003+03:00

Amitafı tanımağa başlayır artıq Azərbaycan internet istifadəçiləri. Çox təvazökar bu sənətkar həmyerlimiz Türkiyənin ən usta fotoqraflarının toplaşdığı Fotokritik`də "Üstad" olaraq anılır. Vətənpərvərliyindən heç vaxt geri durmaz bə hər yerdə Azərbaycanın tanıtımını edər. Yaxınlarda Europhoto müsabiqəsi keçirildi. Avroviziyanın iştirakçılarından hər biri bir foto ilə qatıldı buraya. Azərbaycanımız Amitaf təmsil etdi. Bu fotoyla...Və bu foto 43 namizəd içərisində ikinci oldu. Böyük nəticədir. Amma amitaf üçün deyil təbii ki :) Onun səsinin yüksək yerlərdən gələcəyinə əminəm.
Təbrik edirəm şəxsim adına onu!

P.S. 28 May Respublika gününə də tam yaraşdı bu gözəl xəbər və hədiyyə. Çocx sağ olsun AMİTAF.

Halal Olsun!!!

2008-05-25T09:38:00.005+03:00

Halal islama xas sözdü. Dünənki finala Azərbaycan xristian inancını əks etdirən motivlərdə bir səhnə dizaynı və mahnı ilə çıxsa da, uşaqlara halal olsun!
Bütün şərhlərdə Azərbaycanın Elnur-Samir cütlüyünün bəyənildiyi görünür. Opera, rok, pop, muğamdan bir "mix"lə Avropanın önünə çıxdılar və olduqca qənaətbəxş şəkildə də səhnədən endilər. Samirin muğam oxuyaraq şeytandan mələyə dönməsi və o yerində muğamı planlaşdırılandan uzun tutması nəyə desəz dəyərdi. Açığı yarı-qürbət Türkiyədə bunu beynəlxalq bir mənbədən seyr edəndə tüklərim biz biz oldu.
Digərlərindən Norveç və Serbiyanın əlahiddə gözəl mahnıları 4 Eurovison şou"nun gerisində qalsa da, o yerləri belə tutması yaxşı haldı. İlk 4də 3 postsovet ölkəsi var və bu artıq Eurovision üçün adi hala çevriləcək yavaş yavaş.Hamı Eurovisionla bağlı siyası şərhlər etsə də, ilk10dakı mahnılardan bircə Bosniyanın orada nə məzhəbə qulluq etdiyi bəlli deyil. Digər mahnılardan isə bircə Kalomiranın o cır səsiylə ifa etdiyi iyrənc mahnını kənara qoymaq lazımdı. Onun da PRı bəs edərdi.
Əslində marketiqin gücünə şahid olduq bir daha. Macarıstanın 12 xalını elan edəndə elə bil qurbağa gölünə daş atdılar. Zaldan səs gəlmirdi. Həə... Macarıstanın 12 xalı... Ramil Səfərov yada düşdü bu yerdə. Görəsən bu səsləri macar əhalimi verib, macar idarəçilərmi? Çoox siyasi oldu e bu...

Ən gözəli Türkiyə və Azərbaycanın 1ci yerləri bir birinə təqdim etməsi oldu. Bu olduqdan sonra, qalanı ikinci dərəcədə əhəmiyyət daşıyır. Elə sonucda da qardaşlarımız 7ci, biz 8ci olduq. Yəni biz 7 və 8ci yerləri götürdük. Ukraynanın 10 xalı əla nəticədirsə, Rusiyanın 10 xalından məmnun deyilik.
Ruslar qalib gəldi nəhayət ki. Dima Bilan artıq gələn il gəlməsə də olar. Alla Puqaçova, Alsu və Tatu kimi dünyaca məşhur ulduzların edə bilmədiyini Yevgeni Plyuşenko edə bildi. Axırda da dedi ki, mənim Olimpiya çempionluğumdan sonra daha bir titulum var! Eurovision! Sağlığına qismət.

Biz isə ilk dəfədən 8ciliyin qürurunu yaşayaq və gələn il milli motivli bir layihəylə nələr edə biləcəyimizi düşünək. Ya da çıxardaq AGBankın reklamındakı ayaqları ora, biraz da shake etsinlər Kalomira kimi qələbəyə ümidimiz artsın.

P.S. Əsas məsələ az qala yadımdan çıxırdı. Sizə ŞOK ŞOK ŞOK xəbərim var. Yarımfinalda kimin kimə nə xal verdiyini arayıram 3 gündü saytlarda. Nəhayət açıqlandı. Və ən maraqlı sual... ermənilərlə qarşılıqlı neçə xal vermişik... İnana bilməyəcəksiz amma biz "sevdiyimiz" erməni gözəlinə heç nə verməmişik. Amma ermənilər sevdikləri AZƏRBAYCAN kişilərinə 2 xal verib.

Azərbaycan maşın bazarının... dünəni, bugünü və sabahı - 1

2008-05-24T10:04:00.003+03:00

Nə vaxtdı yazmaq istədiyim mövzudu bu. Rüstəm də istəyirmiş amma obyektiv və subyektiv, hətta primitiv və intensiv səbəblərdən dolayı qələmə ala bilməyir(b). Onda dedim madam ki, axır vaxtlar da dostlarla müzakirələrdə bu məsələ tez tez gündəmə gəlir, yazmaq lazımdı. Bəri başdan deyim ki, fikirlərim çoxuna mübahisəli gələ bilər, oxuyanda kompyuteri sındırmaq fikrini filan düşməyəsiz.

Bir də mövzu o qədər genişdir ki, haradan başlayıb, haralarda fasilə verib, çay içib, harada başımı qaşıyıb biraz düşünüb, harada da dərin nəfəs çəkib bitirəcəyimi bilmirəm. Nəysə... Başlayaq!

Azərbaycan üçün avtomobil əslində elə də köhnə bir anlayış deyil. Dəqiq bilmirəm hərhalda son 30-40 ilə qədər maşın sahibi olmaq “elita” olmağın kafi şərti sayılırdı. Amma inanın o “kafi şərtə” sahib olmaq özüylə bərabər xeyli də şərt tələb edirdi. Uzun sözün qısası heç nə demirəm “Təhminə və Zaur”un çəkildiyi dönəmlərdə belə - 20-25 il öncə Qaz-24 Azərbaycanda Lexus kimi bir şey idi. Yəni avtoya sahib olma mədəniyəti bizdə əsasən müstəqillikdən sonra yayıldı. O vaxtacan isə nə belə bir sektor, nə də bu sektorda rəqabət deyilən bir şey yox idi.

“Azərbaycan avto bazarının srağagünü” demək olar buna.

"Ağsaqqal" QAZ-24 qocalıb artıq...

Daewooooooo... Nexia. İndi maşın sayılmaz yəqin ki...

Müstəqillikdən sonra millət zəncirlərini qırdı, şirkətlər isə sərhədləri aşdı. Bir müddət daha bazarda Rus markaları “maşın oynadırdı”. Azərbaycanı ciddiyə alan ilk markalar o dövrlərdə 06 və 07”dən fərqli dizayna sahib olmağın üstünlüyü ilə əlində 5-10 qəpiyi olan Azərbaycanlını salonuna çəkə bildi. Bunlar əsasən Asiyalılar oldu. Əslində diqqət edilsə Koreya avto sənayesinin inkişafı 1990larda etibarən başlayıb... Daewoo və Hyundainin Azərbaycana qədəm qoyması ilə. Deməli Azərbaycan Asiyanın Avropaya və Dünyaya açılan qapısıdır. Ay Allah! Necə məqamdan, necə pafoslu bir cümlə çıxardım e. Nəysə... O dönəmlərdə Nissan da cəld tərpənənlərdən oldu.

Amma küçələri yenə sovet maşınları bəzəyirdi. Üstəlik də bazar üzərində savaşacaq və “qan tökəcək” (qan=pul – şirkətlər üçün) səviyədə deyildi. Daha sonra Almaniya, Hollandiya və digər Avropa ölkələrindən ikinci əl maşınları ölkəyə dartıb gətirməyin sehri kəşf olundu. Bu hələ də vaz keçilməyən, əksinə sərhəddi genişlənmiş bir üsuldur. Amma “təzə maşın”ın dadına vardıqca və ən əsası hüquqi düzənləmələrlə bu proses çətinləşdirildikcə “boz idxalat” aradan qalxacaq... Böyük ehtimal... Zaman göstərər...

Azərbaycan bazarı üçün maşın, avtoşların vazkeçilməzi: VAZ 2107

Azərbaycanda maşın bazarının bugünü 2000lərdə başladı demək olar. Elə yaşadığımız onilliyin sonuna doğru da “gün” bitəcək. 21ci əsrin başlanğıcı maşın dünyasına da yeniliklər və dinamklik gətirdi. Əslində biraz da “əcaibləşdirdi”. Bizdə isə neftin pulları “yaşıllaşdıqca” və parıldadıqca əcnəbi divlərin tamahı düşdü. Nəticə etibarilə, hamı Bakının kələ kötür asfaltlarını markasını daşıyan dördtəkərlilərlə doldurmaq həvəsinə düşdü. Nissan “köhnə qurd” kimi hamıdan təcrübəli olsa da, elə “köhnə” qaldı. İllərlə lider olmağın rahatlığı ilə yöndəmsiz marketinq birləşdi və mövqe itirildi. Hyundai qlobal dinamikliyi Azərbaycan şərtlərində kifayət qədər əks etdirə bildi. Hamı Bakıda distribyutorunun açılışına can atdı. Reklamlarda artıq maşın adlarını daha çox eşitdik. Az qala uşaq verilişlərində də sponsorluqları maşın firmaları almağa başladı. Asiyalılar və Amerikalılar bazarda hökmran olmaq üçün ölümünə yarışmaq iddiasıyla ortaya atıldı. Amma hələ də, adamın ürəyini açan marketinq göstərən markaları bir əlin barmaqlarıyla sayıb rahatca qurtarırıq.

Nissanın bir zamanlar Maximası flaqmanı idi...

Artıq Subaru, Mazda, Honda, Opel kimi markalar da bazarımızda satmaq istəyir. Marketinq əməliyatlarını yöndəmsizliyi çoxunun başının bəlasıdır. Subaru xüsusi marka olduğunu unudub reklamlara girişib. Mazda da eyni səhvi etsə heç. Nissan artıq köhnə düşüncədən xilas olmalıdır. Bazarımıza uyğun Pathfinder, Navara, Armada, Teana, Primera vs.sini normal sata bilmir və Sunny-Tiida cütlüyü ilə camaatın gözünü suluq (mazol) edib.

Prado Prado Prado!

Azərbaycan bazarının divi: Hyundai Sonata

Sabah qalsın sonraya bugünü toparlayım.

Hazırda Azərbaycan avto bazarı ən parlaq günlərini yaşayır.

Şirkətlər az qala nəyi gətirsə qısa müddətdə satır. Bəzi markalar hətta normaldan baha olan qiymətləriylə belə yüksək bilinirlik sayəsində satış sayını xeyli artırır. Bu partlayışın iki təməl səbəbi var: insanları təzə maşına olan yönəlişi və ölkədə pulun artması. Əsas məsələ isə artıq orta və ortanın üstü seqmentlərinin xeyli genişləməsidir. Bir də kreditli satışların yayılmasını məsələyə çox dəxli var...

Düzgün idarə edilsə gələcək Hondanındı

Elə növbəti yazıya da buradan davam edəcəyik...

Marketinq həzzi

2008-05-18T02:28:00.001+03:00

Yaşasın Marketinq!!! Yazısının axırına yaxın marketinq həzzindən bəhs eləmək istədim. Amma gördüm yazı çox uzanır. Ona görə də bu yazı doğuldu. Daha doğrusu ideya doğuldu. Nəhayət yaxınlarda qələmə aldım.

O yazı üçün düşündüyüm sonluğu bunun girişi etmək olar:

Armani tuman geyməyin insana qazandırdığı özünə inam… İlginçdi… Amma insanlar belə şeylərlə hedonic ehtiyacları qarşılayır. Sırf həzz… Marketinq də bu həzzi ödəməyin həzzini yaşayır. Əccəb edir…

Marketinqçinin və marketinqin yaşadığı həzz bununla bitmir təbii ki…

Bu yazıda o həzzlərdən danışacam sizə…

Hər şey araşdırma ilə başlayır. Marketinq artıq araşdırmasız yoxdu demək olar ki. Bu araşdırmanın forması, əhatə dairəsi nə olur olsun, hansı peşəkarlıqla aparılır aparılsın. Kiçik bir araşdırma belə araşdırmasızlıqdan yaxşıdı. Çünkü əks halda insan öz hisslərinə görə qərar verir. Düzdü araşdırma nəticlərini öncədən görmək mümkündü. Elə bunun özü bir həzzdi. Amma bir də düşünün ki araşdırma edirsiz və heç kimin yuxusuna da girməyən nəticəyə gəlmisiz. İstehlakçı sizə elə bilgilər verir ki, “quzu kimi”, özünün də xəbəri olmur. Bax bu həzz nəyə desən dəyər… Anketdən çıxan bir birindən ilginc rəqəmlər. Fokus grupda söhbətlərin dərinin oxuya bilmək. Və müştərinin önünə samballı bir dosye ilə getmək.

Kopirayter üçün həzz… Onların yaşadığı ayrı aləmdi e. Afətlə Orxan desin... Düşündüyün reklam mətninin, sloqanın müzakirə olunması, bəyənilib sizə təbrik halında dönməsi, “yaradıcı düşüncənin meyvəsi” kimi “ürəyə yağ kimi yayılan” sözlərə layiq görülməsi. Bir dənə də mükafat versələr, daha nə istər ki kopirayter?... Elə bunların “integrated həzzi” yetər…

Bir marketinq menecer və onun yaradıcı heyətinin düşündüyü üsulun satışlar və bilinirliyi artırmasının ardından, bir də universitetdə case olaraq incələnmişsə… Həzzzz…

Başqa? Başqa da can sağlığı…

- Şəhərin en gözəl yerindəki bilboardlardan ikisini şirkət üçün ələ keçirmək

- Reklamların və işlərin wom etməsinə nail olmaq

- Mağazaya turşumuş sifətlə gələn müştərini məmnun vəziyətdə yola salıb, ondan sonrakı 1 ayda sizə daha 5 müştəri gətirməsini təmin etmək

- Müştəriyə “mən sizin markanızı səvirəm” dedirtmək…

Vəəə…

Finans, İstehsalat və İnsan Resursları şöbələrinə şirkətdə ağanın Marketinq şöbəsi olduğunu sübut etmək…

Bütün marketinq menecerlərə sonucunu arzu edirəm…

P.S. İşə bax e... Ciddi marketinq təcrübəm olmadığı halda ehkam kəsməyə varam da… Özü də gör bu blogu kimlər oxuyur…

P.P.S. Bıyy… Marketinq müəlliminin həzzlərini unutdum… Bir cümləyələ özətləyim: Marketinqçiləri bu həzzi yaşayacaq səviyyədə yetişdirmək…;)